अध्याय 176: केश, कान और अंगों के उपचार

सप्तरात्रात्प्रजायन्ते खल्वाटस्य कचाः शुभाः ।
दग्धहस्तिदन्तलेपात्साजाक्षीररसाञ्जनात्

saptarātrātprajāyante khalvāṭasya kacāḥ śubhāḥ |
dagdhahastidantalepātsājākṣīrarasāñjanāt

भृङ्गराजरसेनैव चतुर्भागेन साधितम् ।
केशवृद्धिकरं तैलं गुञ्जाचूर्णान्वितेन च

bhṛṅgarājarasenaiva caturbhāgena sādhitam |
keśavṛddhikaraṃ tailaṃ guñjācūrṇānvitena ca

एलामांसीकुष्ठमुरायुक्तमभ्यङ्गतः शिवम् ।
गुञ्जाफलं समादेयं लेपनं चन्द्रलुप्तनुत्

elāmāṃsīkuṣṭhamurāyuktamabhyaṅgataḥ śivam |
guñjāphalaṃ samādeyaṃ lepanaṃ candraluptanut

आम्रास्थिचूर्णलेपाद्वै केशाः सूक्ष्मा भवन्ति च ।
करञ्जामलकैलाललाक्षालेपोऽरुणापहः

āmrāsthicūrṇalepādvai keśāḥ sūkṣmā bhavanti ca |
karañjāmalakailālalākṣālepo'ruṇāpahaḥ

आम्रास्थिमज्जामलकलेपात्केशा भवन्ति वै ।
बद्धमूला घना दीर्घाः स्नग्धाः स्युर्नोत्पतन्ति च

āmrāsthimajjāmalakalepātkeśā bhavanti vai |
baddhamūlā ghanā dīrghāḥ snagdhāḥ syurnotpatanti ca

विडङ्गगन्धपाषाणसाधितं तैलमुत्तमम् ।
सचतुर्गुणगोमूत्रं मनसः शिलमेव वा

viḍaṅgagandhapāṣāṇasādhitaṃ tailamuttamam |
sacaturguṇagomūtraṃ manasaḥ śilameva vā

शिरोऽभ्यङ्गाच्छिराजन्मयूकालिख्याः क्षयं नयेत् ।
नवदग्धं शङ्खचूर्णं घृष्टसीसकलेपितम्

śiro'bhyaṅgācchirājanmayūkālikhyāḥ kṣayaṃ nayet |
navadagdhaṃ śaṅkhacūrṇaṃ ghṛṣṭasīsakalepitam

कचाः श्लक्ष्णा महाकृष्णा भवन्ति वृषभध्वज ।
भृङ्गराजं लोहचूर्णं त्रिफला बीजपूरकम्

kacāḥ ślakṣṇā mahākṛṣṇā bhavanti vṛṣabhadhvaja |
bhṛṅgarājaṃ lohacūrṇaṃ triphalā bījapūrakam

नीली च करवीरं च गुडमेतैः समं शृतम् ।
पलितानीह कृष्णानि कुर्याल्लेपान्महौषधम्

nīlī ca karavīraṃ ca guḍametaiḥ samaṃ śṛtam |
palitānīha kṛṣṇāni kuryāllepānmahauṣadham

आम्रास्थिमज्जा त्रिफला नी
ली च भृङ्ग राजकम् ।
जीर्णं पक्वं लोहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत्

āmrāsthimajjā triphalā nī
lī ca bhṛṅga rājakam |
jīrṇaṃ pakvaṃ lohacūrṇaṃ kāñjikaṃ kṛṣṇakeśakṛt

चक्रमर्दकबीजानि कुष्ठमेरण्डमूलकम् ।
अत्यम्लकाञ्जिकं पिष्ट्वा लेपान्मस्तकरोगनुत्

cakramardakabījāni kuṣṭhameraṇḍamūlakam |
atyamlakāñjikaṃ piṣṭvā lepānmastakaroganut

सैन्धवं च वचा हिङ्गु कुष्ठं नागेश्वरं तथा ।
शतपुष्पा देवदारु एभिस्तैलं तु साधितम्

saindhavaṃ ca vacā hiṅgu kuṣṭhaṃ nāgeśvaraṃ tathā |
śatapuṣpā devadāru ebhistailaṃ tu sādhitam

गोपुरीपरसेनैव चतुर्भागेन संयुतम् ।
तत्कणभरणादुग्रकर्णशूलं क्षयं नयेत्

gopurīparasenaiva caturbhāgena saṃyutam |
tatkaṇabharaṇādugrakarṇaśūlaṃ kṣayaṃ nayet

मेषमूत्रसैन्धवाभ्यां कर्णयोर्भरणाच्छिव ।
कर्णयोः पूतिनाशः स्यात्कृमिस्त्रावादिकस्य च

meṣamūtrasaindhavābhyāṃ karṇayorbharaṇācchiva |
karṇayoḥ pūtināśaḥ syātkṛmistrāvādikasya ca

मालतीपुप्पदलयो रसेन भरणात्तथा ।
गोजलेनैव पूरेण पूयस्त्रावो विनश्यति

mālatīpuppadalayo rasena bharaṇāttathā |
gojalenaiva pūreṇa pūyastrāvo vinaśyati

कष्ठमाषमरीचानि तगरं मधु पिप्पली ।
अपामार्गोऽश्वगन्धा च बृहती सितसर्षपाः

kaṣṭhamāṣamarīcāni tagaraṃ madhu pippalī |
apāmārgo'śvagandhā ca bṛhatī sitasarṣapāḥ

यवास्तिलाः सैन्धवं च पादिकोद्वर्तनं शुभम् ।
लिङ्गबाहुस्तनानां च कर्णयोर्वृद्धिकृद्भवेत् ।
कटुतैलं भल्लातकं बृहती फलदाडिमम्

yavāstilāḥ saindhavaṃ ca pādikodvartanaṃ śubham |
liṅgabāhustanānāṃ ca karṇayorvṛddhikṛdbhavet |
kaṭutailaṃ bhallātakaṃ bṛhatī phaladāḍimam

वल्कलैः साधितैर्लिप्तं लिङ्गं तेन विवर्धते

valkalaiḥ sādhitairliptaṃ liṅgaṃ tena vivardhate