अध्याय 175: हरि हर को ज्वरनाशक योग बताते हैं

एवं धन्वन्तरिर्विष्णुः सुश्रुतादीनुवाच ह ।
हरिः पुनर्हरायाह नानायोगान्रुगर्दनान्

evaṃ dhanvantarirviṣṇuḥ suśrutādīnuvāca ha |
hariḥ punarharāyāha nānāyogānrugardanān

सर्वज्वरेषु प्रथमं कार्यं शङ्कर लङ्घनम् ।
क्वथितोदकपानं च तथा निर्वातसेवनम्

sarvajvareṣu prathamaṃ kāryaṃ śaṅkara laṅghanam |
kvathitodakapānaṃ ca tathā nirvātasevanam

अग्निस्वेदाज्ज्वरास्त्वेवं नाशमायान्तिहीश्वर ।
वातज्वरहरः क्वाथो गुडूच्या मुस्तकेन च

agnisvedājjvarāstvevaṃ nāśamāyāntihīśvara |
vātajvaraharaḥ kvātho guḍūcyā mustakena ca

दुरालभैश्चैव घृतं पित्तज्वरहरः शृणु ।
शुण्ठीपर्पटमुस्तैश्च बालकोशीरचन्दनैः

durālabhaiścaiva ghṛtaṃ pittajvaraharaḥ śṛṇu |
śuṇṭhīparpaṭamustaiśca bālakośīracandanaiḥ

साज्यः क्वाथः श्लेष्मजं तु सशुण्ठिः सदुरालभः ।
सवालकः सर्वज्ज्वरं सशुण्ठिः सहपर्पटः

sājyaḥ kvāthaḥ śleṣmajaṃ tu saśuṇṭhiḥ sadurālabhaḥ |
savālakaḥ sarvajjvaraṃ saśuṇṭhiḥ sahaparpaṭaḥ

किराततिक्तैर्नारीगुडूचीशुण्ठिमुस्तकैः ।
पित्तज्वरहरः स्याच्च शृण्वन्यं योगमुत्तमम्

kirātatiktairnārīguḍūcīśuṇṭhimustakaiḥ |
pittajvaraharaḥ syācca śṛṇvanyaṃ yogamuttamam

वालकोशीरपाठाभिः कण्टकारिकमुस्तकैः ।
ज्वरनुच्च कृतः क्वाथस्तथा वै सुरदारुणा

vālakośīrapāṭhābhiḥ kaṇṭakārikamustakaiḥ |
jvaranucca kṛtaḥ kvāthastathā vai suradāruṇā

धन्याकनिम्बमुस्तानां समधुः स तु शङ्कर ।
पटोलपत्रयुक्तस्तु गुडूचीत्रिफलायुतः

dhanyākanimbamustānāṃ samadhuḥ sa tu śaṅkara |
paṭolapatrayuktastu guḍūcītriphalāyutaḥ

पीतोऽखिलज्वरहरः क्षुधाकृद्वातनुत्त्विदम् ।
हरीतकीपिप्लीनामामलीचित्रकोद्भवम्

pīto'khilajvaraharaḥ kṣudhākṛdvātanuttvidam |
harītakīpiplīnāmāmalīcitrakodbhavam

चूर्णं ज्वरं च क्वथितं धान्य
कोशीरपपर्पटैः ।
आमलक्या गुडूच्या च मधुयुक्तं सचन्दनम्

cūrṇaṃ jvaraṃ ca kvathitaṃ dhānya
kośīrapaparpaṭaiḥ |
āmalakyā guḍūcyā ca madhuyuktaṃ sacandanam

समस्तज्वरनुच्च स्यात्सन्निपातहरं शृणु ।
हरिद्रानिम्बत्रिफलामुस्तकैर्देवदारुणा

samastajvaranucca syātsannipātaharaṃ śṛṇu |
haridrānimbatriphalāmustakairdevadāruṇā

कषायं कटुरोहिण्या सपटोलं सपत्रकम् ।
त्रिदोषज्वरनुच्चस्यात्पीतं तु क्वथितं जलम्

kaṣāyaṃ kaṭurohiṇyā sapaṭolaṃ sapatrakam |
tridoṣajvaranuccasyātpītaṃ tu kvathitaṃ jalam

कण्टकार्या नागरस्य गुडूच्या पुष्करेण च ।
जग्ध्वा नागबलाचूर्णं श्वसकासादिनुद्भवेत्

kaṇṭakāryā nāgarasya guḍūcyā puṣkareṇa ca |
jagdhvā nāgabalācūrṇaṃ śvasakāsādinudbhavet

कफवातज्वरे देयं जलमुष्णं पिपासिने ।
विश्वपर्पटकोशीरमुस्तचन्दनसाधितम्

kaphavātajvare deyaṃ jalamuṣṇaṃ pipāsine |
viśvaparpaṭakośīramustacandanasādhitam

दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् ।
बिल्वादिप पञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे

dadyātsuśītalaṃ vāri tṛṭchardijvaradāhanut |
bilvādipa pañcamūlasya kvāthaḥ syādvātike jvare

पाचनं पिप्पलीमूलं गुडृचीविश्वभेषजम् ।
वातज्वरे त्वयं क्वाथो दत्तः शान्तिकरः परः

pācanaṃ pippalīmūlaṃ guḍṛcīviśvabheṣajam |
vātajvare tvayaṃ kvātho dattaḥ śāntikaraḥ paraḥ

पित्तज्वरघ्नः समधुः क्वाथः पर्पटनिम्बयोः ।
विधाने क्रियमाणेऽपि य्सय संज्ञा न जायते

pittajvaraghnaḥ samadhuḥ kvāthaḥ parpaṭanimbayoḥ |
vidhāne kriyamāṇe'pi ysaya saṃjñā na jāyate

पादयोस्तु ललाटे वा दहेल्लौहशलाकया ।
तिक्ता पाठा पर्पटाश्च विशाला त्रिफला त्रिवृत् ।
सक्षीरो भेदनः क्वाथः सर्वज्वरविशोधनः

pādayostu lalāṭe vā dahellauhaśalākayā |
tiktā pāṭhā parpaṭāśca viśālā triphalā trivṛt |
sakṣīro bhedanaḥ kvāthaḥ sarvajvaraviśodhanaḥ