अध्याय 153: अरोचक और वमन का निदान

धन्वन्तरिरुदाच ।
अरोचकनिदान्ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना ।
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः

dhanvantarirudāca |
arocakanidānte vakṣye'haṃ suśrutādhunā |
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ

सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः ।
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्

sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ |
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt

सर्वं वीतरसं शोकक्रोधादिषु यथा मनः ।
छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्दुष्टैरन्यैश्च पञ्चमः

sarvaṃ vītarasaṃ śokakrodhādiṣu yathā manaḥ |
chardidoṣaiḥ pṛthaksarvairduṣṭairanyaiśca pañcamaḥ

उदानोऽधिकृतान्दोषान्सर्वं सन्ध्यर्हमस्यति ।
आशु क्लेशोऽस्य लावण्यप्रसेकारुचयः क्रमात्

udāno'dhikṛtāndoṣānsarvaṃ sandhyarhamasyati |
āśu kleśo'sya lāvaṇyaprasekārucayaḥ kramāt

नाभिपृष्ठं रुजत्याशु पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत् ।
ततो विच्छ्रिन्नल्पाल्पकषायं फेनिलं वमेत्

nābhipṛṣṭhaṃ rujatyāśu pārśve cāhāramutkṣipet |
tato vicchrinnalpālpakaṣāyaṃ phenilaṃ vamet

शब्दोद्गरयुतः कृच्छ्रमनुकृच्छ्रेण वेगवत् ।
कासास्यशोषकं वातात्स्वरपीडासमन्वितम्

śabdodgarayutaḥ kṛcchramanukṛcchreṇa vegavat |
kāsāsyaśoṣakaṃ vātātsvarapīḍāsamanvitam

पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम् ।
सासृगम्लं कटुतिक्तं तृण्मूर्छादाहपाकवत्

pittātkṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam |
sāsṛgamlaṃ kaṭutiktaṃ tṛṇmūrchādāhapākavat

कफात्स्निग्धं घनं पीतं श्लेष्मतस्तु समाक्षिकम् ।
मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्

kaphātsnigdhaṃ ghanaṃ pītaṃ śleṣmatastu samākṣikam |
madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam

मखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान् ।
सर्वैर्लिङ्गैः समापन्नस्त्याज्यो भवति सर्वथा

makhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān |
sarvairliṅgaiḥ samāpannastyājyo bhavati sarvathā

सर्वं यस्य च विद्विष्टं दर्शनश्रवणादिभिः ।
वातादिनैव संक्रुद्धकृमिदुष्टान्नजे गदे ।
शूलवेपतुहृल्लासो विशेषात्कृमिजे भवेत्

sarvaṃ yasya ca vidviṣṭaṃ darśanaśravaṇādibhiḥ |
vātādinaiva saṃkruddhakṛmiduṣṭānnaje gade |
śūlavepatuhṛllāso viśeṣātkṛmije bhavet