अध्याय 152: राजयक्ष्मा, क्षय रोगों का राजा

अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः

athāto yakṣmarogasya nidānaṃ pravadāmyaham |
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते ।
नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा

rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti kathyate |
nakṣatrāṇāṃ dvijānāñca rājño'bhūdyadayaṃ purā

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः ।
देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः

yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ |
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् ।
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः

rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāḍiti rājavat |
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥ snehasaṃkṣayaḥ

अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः ।
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः

annapānavidhityāgaścatvārastasyahetavaḥ |
tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ vyarthaṃ codīrya sarvataḥ

शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन् ।
मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा

śarirasandhimāviśya tāḥ śirāḥ pratipīḍayan |
mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivisṛjya vā

मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः ।
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः

madhyamūrdhvamadhastiryagavyathāṃ sañjanayeddhṛdaḥ |
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ jvaraḥ

प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः ।
लौल्यभावोऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम्

praseko mukhamādhuryaṃ mārdavaṃ vahnide hayoḥ |
laulyabhāvo'nnapānādau śucāvaśucivīkṣaṇam

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः ।
हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नातेऽपि बलक्षयः

makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ |
hṛllāsaśchardirarucirasnāte'pi balakṣayaḥ

पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता ।
बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम्

pāṇyoruvakṣaḥ pādāsyakukṣyakṣṇoratiśuklatā |
bāhvoḥ pratodo jihvāyāḥ kāye baibhatsyadarśanam

स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम् ।
नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्

strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitā mūrdhaguṇṭhanam |
nakhakeśāsthivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet

पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः ।
केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम्

patanaṃ kṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ |
keśāsthituṣabhasmāditarau samadhirohaṇam

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः ।
ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम्

śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ |
jyotirdivi davāgnīnāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām

पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजोऽरुचिः ।
ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे

pīnasaśvāsakāsaṃ ca svaramūrdharujo'ruciḥ |
ūrdhvaniḥ śvāsasaṃśoṣāvadhaśchardiśca koṣṭhage

स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः ।
रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः

sthite pārśve ca rugbodhe sandhisthe bhavati jvaraḥ |
rūpāṇyaikādaśaitāni jāyante rājayakṣmaṇaḥ

तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः ।
जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता

teṣāmupadravānvidyātkaṇṭhadhvaṃsakarī rujāḥ |
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnimāndyāsyapūtitā

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम् ।
कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु

tatra vātācchiraḥ pārśvaśūlanaṃ sāṃgamardanam |
kaṇṭharodhaḥ svarabhraṃśaḥ pittātpādāṃsapāṇiṣu

दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः ।
कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम्

dāho'tisāro'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ |
kaphādarocakacchardikāsā ardhvāṃ gagauravam

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदोऽल्पवह्निता ।
दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः

prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarabhedo'lpavahnitā |
doṣairmandānalatvena śothalepakapholbaṇaiḥ

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च ।
विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः

srotomukheṣu ruddheṣu dhātuṣu svalpakeṣu ca |
vidāho manasaḥ sthāne bhavantyanye hyupadravāḥ

पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम् ।
प्रायोऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये

pacyate koṣṭha evānnamamlayuktai rasairyutam |
prāyo'sya kṣayabhāgānāṃ naivānnaṃ cāṅgapuṣṭaye

रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत् ।
उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी

raso hyasya na raktāya māṃsāya kurute tu tat |
upaṣṭabdhaḥ samantācca kevalaṃ vartate kṣayī

लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम् ।
वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा

liṅgeṣvalpeṣvatikṣīṇaṃ vyādhau ṣaṭkaraṇakṣayam |
varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato'nyathā

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः ।
स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः

doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayātsarvasya medasaḥ |
svarabhedo bhavettasya kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ

शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमोऽनिलात् ।
पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम्

śukavarṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśamo'nilāt |
pittāttālugale dāhaḥ śoṣo bhavati santatam

लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते ।
स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत्

limpanniva kaphaiḥ kaṇṭhaṃ mukhaṃ ghuraghurāyate |
svayaṃ viruddhaiḥ sarvaistu sarvāliṅgaiḥ kṣayo bhavet

धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम् ।
कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत्

dhūmāyatīva cātyarthamudeti śleṣmalakṣaṇam |
kṛcchrasādhyāḥ kṣayāścātra sarvairalpañca varjayet