अध्याय 154: हृदय रोग और तृष्णा का निदान

हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना ।
कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः

hṛdrogādinidānaṃ te vakṣye'haṃ suśrutādhunā |
kṛmihṛdrogaliṅgaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgatāḥ

वातेन शून्यातात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च ।
भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः

vātena śūnyātātyarthaṃ bhujyate rorudīti ca |
bhidyate śuṣyate stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā bhramaḥ

अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्देऽसैष्णुता ।
वेपथुर्वेपनान्मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता

akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabde'saiṣṇutā |
vepathurvepanānmohaḥ śvāsarodho'lpanidratā

पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहो स्वेदोऽम्लकफजः क्रमः ।
छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः

pittāttṛṣṇā śramo dāho svedo'mlakaphajaḥ kramaḥ |
chardanaṃ hyamlapittasya dhūmakalpitako jvaraḥ

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत् ।
कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः

śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat |
kāsāsthisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ

हृद्रोगे हि त्रिभिर्देषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता ।
तमः प्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्त्रुतिः

hṛdroge hi tribhirdeṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā |
tamaḥ praveśo hṛllāsaḥ śothaḥ kaṇḍūḥ kaphastrutiḥ

हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते ।
चिकित्सदामयं
घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम्

hṛdayaṃ satataṃ cātra krakaceneva dīryate |
cikitsadāmayaṃ
ghoraṃ tacchīghraṃ śīghramāriṇam

वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः ।
षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम्

vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādbalakṣayaḥ |
ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte ca kāraṇam

सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात् ।
सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत्

sarveṣu tatprakopo hi samyagdhātupraśoṣaṇāt |
sarvadehabhrāmotkampatāpahṛddāhamohakṛt

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः ।
संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम्

jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ śirāḥ |
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam

मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः ।
कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः

mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ |
kaṇṭhoṣṭhatālukārkaśyājjihvāniṣkramaṇe klamaḥ

प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गराढ्यस्तथामयः ।
मारुतात्क्षामतादैन्यं शङ्खभे
दः शिरौभ्रमः

pralāpaścittavibhraṃśo hyudgarāḍhyastathāmayaḥ |
mārutātkṣāmatādainyaṃ śaṅkhabhe
daḥ śiraubhramaḥ

गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः ।
शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता

gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ |
śītāmlaphenavṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā

रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः ।
कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः

raktekṣaṇatvaṃ satataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ |
kapho rasādvikupitastoyavāhiṣu mārutaḥ

स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः ।
शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता

srotastu sakaphaṃ tena paṅkavacchoṣyate tataḥ |
śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakratā

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम् ।
आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः

ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakam |
ālasyamavipākañca yaḥ sa syātsarvalakṣaṇaḥ

आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता ।
उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा

āmodbhavācca raktasya saṃrodhādvātapittatā |
uṣṇākrāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣā

उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा ।
या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा

uṣṇādūrdhvaṃ gataḥ koṣṭhaṃ kuryādvai pittajaivasā |
yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgre snehapākajā

स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा ।
तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका

snigdhakaṭvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā |
tṛṣṇārasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā

शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः ।
या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता

śoṣamohajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ |
yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā