धन्वन्तरिरुदाच ।
अरोचकनिदान्ते वक्ष्येऽहं सुश्रुताधुना ।
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः
dhanvantarirudāca |
arocakanidānte vakṣye'haṃ suśrutādhunā |
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ
Purva Khanda: Achara Kanda
Chapter 153: Loss of appetite and vomiting
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेऽरोचकनिदाना नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥
10 verses · 153 of 241
What happens in this chapter
Loss of appetite and vomiting
Dhanvantari tells Sushruta of arochaka, loss of taste for food. It arises from vata, pitta and kapha lodged in the tongue and heart, from all three together, and fifth from distress of the mind. With vata the mouth tastes astringent, with pitta bitter, with kapha sweet; in grief and anger every food tastes empty. He then describes chhardi, vomiting, likewise of five kinds, from each dosha, from all three, and from other causes such as disgust. Udana vata throws the doshas upward, with nausea, salivation and aversion to food. Vata vomiting brings pain in the navel and back and scanty frothy matter; pitta vomiting is like alkaline water, smoky, green or yellow, sour and bitter, with thirst, fainting and burning; kapha vomiting is thick and sweet.
सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः ।
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्
sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ |
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt
सर्वं वीतरसं शोकक्रोधादिषु यथा मनः ।
छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्दुष्टैरन्यैश्च पञ्चमः
sarvaṃ vītarasaṃ śokakrodhādiṣu yathā manaḥ |
chardidoṣaiḥ pṛthaksarvairduṣṭairanyaiśca pañcamaḥ
उदानोऽधिकृतान्दोषान्सर्वं सन्ध्यर्हमस्यति ।
आशु क्लेशोऽस्य लावण्यप्रसेकारुचयः क्रमात्
udāno'dhikṛtāndoṣānsarvaṃ sandhyarhamasyati |
āśu kleśo'sya lāvaṇyaprasekārucayaḥ kramāt
नाभिपृष्ठं रुजत्याशु पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत् ।
ततो विच्छ्रिन्नल्पाल्पकषायं फेनिलं वमेत्
nābhipṛṣṭhaṃ rujatyāśu pārśve cāhāramutkṣipet |
tato vicchrinnalpālpakaṣāyaṃ phenilaṃ vamet
शब्दोद्गरयुतः कृच्छ्रमनुकृच्छ्रेण वेगवत् ।
कासास्यशोषकं वातात्स्वरपीडासमन्वितम्
śabdodgarayutaḥ kṛcchramanukṛcchreṇa vegavat |
kāsāsyaśoṣakaṃ vātātsvarapīḍāsamanvitam
पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम् ।
सासृगम्लं कटुतिक्तं तृण्मूर्छादाहपाकवत्
pittātkṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam |
sāsṛgamlaṃ kaṭutiktaṃ tṛṇmūrchādāhapākavat
कफात्स्निग्धं घनं पीतं श्लेष्मतस्तु समाक्षिकम् ।
मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्
kaphātsnigdhaṃ ghanaṃ pītaṃ śleṣmatastu samākṣikam |
madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam
मखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान् ।
सर्वैर्लिङ्गैः समापन्नस्त्याज्यो भवति सर्वथा
makhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān |
sarvairliṅgaiḥ samāpannastyājyo bhavati sarvathā
सर्वं यस्य च विद्विष्टं दर्शनश्रवणादिभिः ।
वातादिनैव संक्रुद्धकृमिदुष्टान्नजे गदे ।
शूलवेपतुहृल्लासो विशेषात्कृमिजे भवेत्
sarvaṃ yasya ca vidviṣṭaṃ darśanaśravaṇādibhiḥ |
vātādinaiva saṃkruddhakṛmiduṣṭānnaje gade |
śūlavepatuhṛllāso viśeṣātkṛmije bhavet
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)