अध्याय 19: तीन पग की याचना और शुक्र की चेतावनी

इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् ।
निशम्य भगवान् प्रीन्प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत्

iti vairocanervākyaṃ dharmayuktaṃ sa sūnṛtam |
niśamya bhagavān prīnprītaḥ pratinandyedamabravīt

वचस्तवैतत् जनदेव सूनृतं
कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् ।
यस्य प्रमाणं भृगवः सांपराये
पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः

vacastavaitat janadeva sūnṛtaṃ
kulocitaṃ dharmayutaṃ yaśaskaram |
yasya pramāṇaṃ bhṛgavaḥ sāṃparāye
pitāmahaḥ kulavṛddhaḥ praśāntaḥ

न ह्येतस्मिन्कुले कश्चित् निःसत्त्वः कृपणः पुमान् ।
प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये

na hyetasminkule kaścit niḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumān |
pratyākhyātā pratiśrutya yo vādātā dvijātaye

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः
पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृपाः ।
युष्मत्कुले यद् यशसामलेन
प्रह्राद उद्भाति यथोडुपः खे

na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥ
parāṅmukhā ye tvamanasvino nṛpāḥ |
yuṣmatkule yad yaśasāmalena
prahrāda udbhāti yathoḍupaḥ khe

यतो जातो हिरण्याक्षः चरन्नेक इमां महीम् ।
प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः

yato jāto hiraṇyākṣaḥ caranneka imāṃ mahīm |
prativīraṃ digvijaye nāvindata gadāyudhaḥ

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् ।
आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन्

yaṃ vinirjitya kṛcchreṇa viṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatam |
ātmānaṃ jayinaṃ mene tadvīryaṃ bhūryanusmaran

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा ।
हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः

niśamya tadvadhaṃ bhrātā hiraṇyakaśipuḥ purā |
hantuṃ bhrātṛhaṇaṃ kruddho jagāma nilayaṃ hareḥ

तं आयान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् ।
चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः

taṃ āyāntaṃ samālokya śūlapāṇiṃ kṛtāntavat |
cintayāmāsa kālajño viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ

यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव ।
अतोऽहं अस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः

yato yato'haṃ tatrāsau mṛtyuḥ prāṇabhṛtāmiva |
ato'haṃ asya hṛdayaṃ pravekṣyāmi parāgdṛśaḥ

एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरं
आधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र ।
श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेहः
तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः

evaṃ sa niścitya ripoḥ śarīraṃ
ādhāvato nirviviśe'surendra |
śvāsānilāntarhitasūkṣmadehaḥ
tatprāṇarandhreṇa vivignacetāḥ

स तन्निकेतं परिमृश्य
शून्यमपश्यमानः कुपितो ननाद ।
क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान्समुद्रान्
विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः

sa tanniketaṃ parimṛśya
śūnyamapaśyamānaḥ kupito nanāda |
kṣmāṃ dyāṃ diśaḥ khaṃ vivarānsamudrān
viṣṇuṃ vicinvan na dadarśa vīraḥ

अपश्यन् इति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् ।
भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान्

apaśyan iti hovāca mayānviṣṭamidaṃ jagat |
bhrātṛhā me gato nūnaṃ yato nāvartate pumān

वैरानुबन्ध एतावान् आमृत्योरिह देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवो मन्युः अहंमानोपबृंहितः

vairānubandha etāvān āmṛtyoriha dehinām |
ajñānaprabhavo manyuḥ ahaṃmānopabṛṃhitaḥ

पिता प्रह्रादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः ।
स्वमायुर्द्विजलिंगेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचितः

pitā prahrādaputraste tadvidvān dvijavatsalaḥ |
svamāyurdvijaliṃgebhyo devebhyo'dāt sa yācitaḥ

भवान् आचरितान् धर्मान् आस्थितो गृहमेधिभिः ।
ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैः अन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः

bhavān ācaritān dharmān āsthito gṛhamedhibhiḥ |
brāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūraiḥ anyaiścoddāmakīrtibhiḥ

तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् ।
पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम

tasmāt tvatto mahīmīṣad vṛṇe'haṃ varadarṣabhāt |
padāni trīṇi daityendra sammitāni padā mama

न अन्यत् ते कामये राजन् वदान्यात् जगदीश्वरात् ।
नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः

na anyat te kāmaye rājan vadānyāt jagadīśvarāt |
nainaḥ prāpnoti vai vidvān yāvadarthapratigrahaḥ

अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मताः ।
त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा

aho brāhmaṇadāyāda vācaste vṛddhasammatāḥ |
tvaṃ bālo bāliśamatiḥ svārthaṃ pratyabudho yathā

मां वचोभिः समाराध्य लोकानां एकमीश्वरम् ।
पदत्रयं वृणीते यो अबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम्

māṃ vacobhiḥ samārādhya lokānāṃ ekamīśvaram |
padatrayaṃ vṛṇīte yo abuddhimān dvīpadāśuṣam

न पुमान् मां उपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति ।
तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे

na pumān māṃ upavrajya bhūyo yācitumarhati |
tasmād vṛttikarīṃ bhūmiṃ vaṭo kāmaṃ pratīccha me

यावन्तो विषयाः प्रेष्ठाः त्रिलोक्यां अजितेन्द्रियम् ।
न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप

yāvanto viṣayāḥ preṣṭhāḥ trilokyāṃ ajitendriyam |
na śaknuvanti te sarve pratipūrayituṃ nṛpa

त्रिभिः क्रमैः असन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते ।
नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया

tribhiḥ kramaiḥ asantuṣṭo dvīpenāpi na pūryate |
navavarṣasametena saptadvīpavarecchayā

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादयः ।
अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम्

saptadvīpādhipatayo nṛpā vainyagayādayaḥ |
arthaiḥ kāmairgatā nāntaṃ tṛṣṇāyā iti naḥ śrutam

यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् ।
नासन्तुष्टः त्रिभिर्लोकैः अजितात्मोपसादितैः

yadṛcchayopapannena santuṣṭo vartate sukham |
nāsantuṣṭaḥ tribhirlokaiḥ ajitātmopasāditaiḥ

पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुः असन्तोषोऽर्थकामयोः ।
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः

puṃso'yaṃ saṃsṛterhetuḥ asantoṣo'rthakāmayoḥ |
yadṛcchayopapannena santoṣo muktaye smṛtaḥ

यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते ।
तत्प्रशाम्यति असन्तोषाद् अम्भसेवाशुशुक्षणिः

yadṛcchālābhatuṣṭasya tejo viprasya vardhate |
tatpraśāmyati asantoṣād ambhasevāśuśukṣaṇiḥ

तस्मात्त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् ।
एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत् प्रयोजनम्

tasmāttrīṇi padānyeva vṛṇe tvad varadarṣabhāt |
etāvataiva siddho'haṃ vittaṃ yāvat prayojanam

इत्युक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् ।
वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम्

ityuktaḥ sa hasannāha vāñchātaḥ pratigṛhyatām |
vāmanāya mahīṃ dātuṃ jagrāha jalabhājanam

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तं उशना असुरेश्वरम् ।
जानन् चिकीर्षितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः

viṣṇave kṣmāṃ pradāsyantaṃ uśanā asureśvaram |
jānan cikīrṣitaṃ viṣṇoḥ śiṣyaṃ prāha vidāṃ varaḥ

एष वैरोचने साक्षात् भगवान् विष्णुरव्ययः ।
कश्यपाद् अदितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः

eṣa vairocane sākṣāt bhagavān viṣṇuravyayaḥ |
kaśyapād aditerjāto devānāṃ kāryasādhakaḥ

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यद् अनर्थं अजानता ।
न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनयः

pratiśrutaṃ tvayaitasmai yad anarthaṃ ajānatā |
na sādhu manye daityānāṃ mahānupagato'nayaḥ

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् ।
दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः

eṣa te sthānamaiśvaryaṃ śriyaṃ tejo yaśaḥ śrutam |
dāsyatyācchidya śakrāya māyāmāṇavako hariḥ

त्रिभिः क्रमैः इमान् लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति ।
सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम्

tribhiḥ kramaiḥ imān lokān viśvakāyaḥ kramiṣyati |
sarvasvaṃ viṣṇave dattvā mūḍha vartiṣyase katham

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः ।
खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः

kramato gāṃ padaikena dvitīyena divaṃ vibhoḥ |
khaṃ ca kāyena mahatā tārtīyasya kuto gatiḥ

निष्ठां ते नरके मन्ये हि अप्रदातुः प्रतिश्रुतम् ।
प्रतिश्रुतस्य योऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान्

niṣṭhāṃ te narake manye hi apradātuḥ pratiśrutam |
pratiśrutasya yo'nīśaḥ pratipādayituṃ bhavān

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते ।
दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः

na taddānaṃ praśaṃsanti yena vṛttirvipadyate |
dānaṃ yajñastapaḥ karma loke vṛttimato yataḥ

धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च ।
पञ्चधा विभजन् वित्तं इहामुत्र च मोदते

dharmāya yaśase'rthāya kāmāya svajanāya ca |
pañcadhā vibhajan vittaṃ ihāmutra ca modate

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम ।
सत्यं ॐ इति यत्प्रोक्तं यत् नेति आहानृतं हि तत्

atrāpi bahvṛcairgītaṃ śṛṇu me'surasattama |
satyaṃ oṃ iti yatproktaṃ yat neti āhānṛtaṃ hi tat

सत्यं पुष्पफलं विद्याद् आत्मवृक्षस्य गीयते ।
वृक्षेऽजीवति तन्न स्यात् अनृतं मूलमात्मनः

satyaṃ puṣpaphalaṃ vidyād ātmavṛkṣasya gīyate |
vṛkṣe'jīvati tanna syāt anṛtaṃ mūlamātmanaḥ

तद् यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यति उद्वर्ततेऽचिरात् ।
एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन्न संशयः

tad yathā vṛkṣa unmūlaḥ śuṣyati udvartate'cirāt |
evaṃ naṣṭānṛtaḥ sadya ātmā śuṣyenna saṃśayaḥ

पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति ।
यत्किञ्चित् ओमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् ।
भिक्षवे सर्वं ॐकुन् नालं कामेन चात्मने

parāg riktamapūrṇaṃ vā akṣaraṃ yat tadomiti |
yatkiñcit omiti brūyāt tena ricyeta vai pumān |
bhikṣave sarvaṃ oṃkun nālaṃ kāmena cātmane

अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेति अनृतं वचः ।
सर्वं नेति अनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्तिः श्वसन्मृतः

athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yacca neti anṛtaṃ vacaḥ |
sarvaṃ neti anṛtaṃ brūyāt sa duṣkīrtiḥ śvasanmṛtaḥ

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसंकटे ।
गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्यात् जुगुप्सितम्

strīṣu narmavivāhe ca vṛttyarthe prāṇasaṃkaṭe |
gobrāhmaṇārthe hiṃsāyāṃ nānṛtaṃ syāt jugupsitam