अध्याय 18: वामन का जन्म और बलि के यज्ञ में आगमन

इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्यः प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् ।
चतुर्भुजः शङ्खगदाब्जचक्रः पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षणः

itthaṃ viriñcastutakarmavīryaḥ prādurbabhūvāmṛtabhūradityām |
caturbhujaḥ śaṅkhagadābjacakraḥ piśaṅgavāsā nalināyatekṣaṇaḥ

श्यामावदातो झषराजकुण्डल त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुजः पुमान् ।
श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुरः

śyāmāvadāto jhaṣarājakuṇḍala tviṣollasacchrīvadanāmbujaḥ pumān |
śrīvatsavakṣā balayāṅgadollasatkirīṭakāñcīguṇacārunūpuraḥ

मधुव्रातव्रतविघुष्टया स्वया विराजितः श्रीवनमालया हरिः ।
प्रजापतेर्वेश्मतमः स्वरोचिषा विनाशयन्कण्ठनिविष्टकौस्तुभः

madhuvrātavratavighuṣṭayā svayā virājitaḥ śrīvanamālayā hariḥ |
prajāpaterveśmatamaḥ svarociṣā vināśayankaṇṭhaniviṣṭakaustubhaḥ

दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा प्रजाः प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विताः ।
द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजाः सञ्जहृषुर्नगाश्च

diśaḥ praseduḥ salilāśayāstadā prajāḥ prahṛṣṭā ṛtavo guṇānvitāḥ |
dyaurantarīkṣaṃ kṣitiragnijihvā gāvo dvijāḥ sañjahṛṣurnagāśca

श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभुः ।
सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम्

śroṇāyāṃ śravaṇadvādaśyāṃ muhūrte'bhijiti prabhuḥ |
sarve nakṣatratārādyāścakrustajjanma dakṣiṇam

द्वदश्यां सवितातिष्ठमध्यन्दिनगतो नृप ।
विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरेः

dvadaśyāṃ savitātiṣṭhamadhyandinagato nṛpa |
vijayānāma sā proktā yasyāṃ janma vidurhareḥ

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानकाः ।
चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत्

śaṅkhadundubhayo nedurmṛdaṅgapaṇavānakāḥ |
citravāditratūryāṇāṃ nirghoṣastumulo'bhavat

प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनवः पितरोऽग्नयः

prītāścāpsaraso'nṛtyangandharvapravarā jaguḥ |
tuṣṭuvurmunayo devā manavaḥ pitaro'gnayaḥ

सिद्धविद्याधरगणाः सकिम्पुरुषकिन्नराः ।
चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाः

siddhavidyādharagaṇāḥ sakimpuruṣakinnarāḥ |
cāraṇā yakṣarakṣāṃsi suparṇā bhujagottamāḥ

गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः ।
अदित्या आश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन्

gāyanto'tipraśaṃsanto nṛtyanto vibudhānugāḥ |
adityā āśramapadaṃ kusumaiḥ samavākiran

दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता ।
गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मितः

dṛṣṭvāditistaṃ nijagarbhasambhavaṃ paraṃ pumāṃsaṃ mudamāpa vismitā |
gṛhītadehaṃ nijayogamāyayā prajāpatiścāha jayeti vismitaḥ

यत्तद्वपुर्भाति विभूषणायुधैरव्यक्तचिद्व्यक्तमधारयद्धरिः ।
बभूव तेनैव स वामनो वटुः सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नटः

yattadvapurbhāti vibhūṣaṇāyudhairavyaktacidvyaktamadhārayaddhariḥ |
babhūva tenaiva sa vāmano vaṭuḥ sampaśyatordivyagatiryathā naṭaḥ

तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षयः ।
कर्माणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम्

taṃ vaṭuṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā modamānā maharṣayaḥ |
karmāṇi kārayāmāsuḥ puraskṛtya prajāpatim

तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् ।
बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात्

tasyopanīyamānasya sāvitrīṃ savitābravīt |
bṛhaspatirbrahmasūtraṃ mekhalāṃ kaśyapo'dadāt

ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पतिः ।
कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगतः पतेः

dadau kṛṣṇājinaṃ bhūmirdaṇḍaṃ somo vanaspatiḥ |
kaupīnācchādanaṃ mātā dyauśchatraṃ jagataḥ pateḥ

कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान्सप्तर्षयो ददुः ।
अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मनः

kamaṇḍaluṃ vedagarbhaḥ kuśānsaptarṣayo daduḥ |
akṣamālāṃ mahārāja sarasvatyavyayātmanaḥ

तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट्पात्रिकामदात् ।
भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती

tasmā ityupanītāya yakṣarāṭpātrikāmadāt |
bhikṣāṃ bhagavatī sākṣādumādādambikā satī

स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटुः ।
ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिषः

sa brahmavarcasenaivaṃ sabhāṃ sambhāvito vaṭuḥ |
brahmarṣigaṇasañjuṣṭāmatyarocata māriṣaḥ

समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् ।
परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद्द्विजः

samiddhamāhitaṃ vahniṃ kṛtvā parisamūhanam |
paristīrya samabhyarcya samidbhirajuhoddvijaḥ

श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्ततः ।
जगाम तत्रालिसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे

śrutvāśvamedhairyajamānamūrjitaṃ baliṃ bhṛgūṇāmupakalpitaistataḥ |
jagāma tatrālisārasambhṛto bhāreṇa gāṃ sannamayanpade pade

तं नर्मदायास्तट उत्तरे बलेर्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके ।
प्रवर्तयन्तो भृगवः क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम्

taṃ narmadāyāstaṭa uttare balerya ṛtvijaste bhṛgukacchasaṃjñake |
pravartayanto bhṛgavaḥ kratūttamaṃ vyacakṣatārāduditaṃ yathā ravim

ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप ।
सूर्यः किलायात्युत वा विभावसुः सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया क्रतोः

te ṛtvijo yajamānaḥ sadasyā hatatviṣo vāmanatejasā nṛpa |
sūryaḥ kilāyātyuta vā vibhāvasuḥ sanatkumāro'tha didṛkṣayā kratoḥ

इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामनः ।
छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम्

itthaṃ saśiṣyeṣu bhṛguṣvanekadhā vitarkyamāṇo bhagavānsa vāmanaḥ |
chatraṃ sadaṇḍaṃ sajalaṃ kamaṇḍaluṃ viveśa bibhraddhayamedhavāṭam

मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् ।
जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम्

mauñjyā mekhalayā vītamupavītājinottaram |
jaṭilaṃ vāmanaṃ vipraṃ māyāmāṇavakaṃ harim

प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सशिष्यास्ते सहाग्निभिः ।
प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा

praviṣṭaṃ vīkṣya bhṛgavaḥ saśiṣyāste sahāgnibhiḥ |
pratyagṛhṇansamutthāya saṅkṣiptāstasya tejasā

यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् ।
रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत्

yajamānaḥ pramudito darśanīyaṃ manoramam |
rūpānurūpāvayavaṃ tasmā āsanamāharat

स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः ।
अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम्

svāgatenābhinandyātha pādau bhagavato baliḥ |
avanijyārcayāmāsa muktasaṅgamanoramam

तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्त्यदधात्सुमङ्गलम् ।
यद्देवदेवो गिरिशश्चन्द्र मौलिर्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या

tatpādaśaucaṃ janakalmaṣāpahaṃ sa dharmavinmūrtyadadhātsumaṅgalam |
yaddevadevo giriśaścandra maulirdadhāra mūrdhnā parayā ca bhaktyā

स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते ।
ब्रह्मर्षीणां तपः साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम्

svāgataṃ te namastubhyaṃ brahmankiṃ karavāma te |
brahmarṣīṇāṃ tapaḥ sākṣānmanye tvārya vapurdharam

अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् ।
अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद्भवानागतो गृहान्

adya naḥ pitarastṛptā adya naḥ pāvitaṃ kulam |
adya sviṣṭaḥ kraturayaṃ yadbhavānāgato gṛhān

अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनैः ।
हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव

adyāgnayo me suhutā yathāvidhi dvijātmaja tvaccaraṇāvanejanaiḥ |
hatāṃhaso vārbhiriyaṃ ca bhūraho tathā punītā tanubhiḥ padaistava

यद्यद्वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये ।
गां काञ्चनं गुणवद्धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् ।
ग्रामान्समृद्धांस्तुरगान्गजान्वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ

yadyadvaṭo vāñchasi tatpratīccha me tvāmarthinaṃ viprasutānutarkaye |
gāṃ kāñcanaṃ guṇavaddhāma mṛṣṭaṃ tathānnapeyamuta vā viprakanyām |
grāmānsamṛddhāṃsturagāngajānvā rathāṃstathārhattama sampratīccha