अध्याय 20: बलि का वचनपालन और वामन का त्रिविक्रम रूप

बलिरेवं गृहपतिः कुलाचार्येण भाषितः ।
तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन् उवाचावहितो गुरुम्

balirevaṃ gṛhapatiḥ kulācāryeṇa bhāṣitaḥ |
tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ rājan uvācāvahito gurum

सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् ।
अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित्

satyaṃ bhagavatā proktaṃ dharmo'yaṃ gṛhamedhinām |
arthaṃ kāmaṃ yaśo vṛttiṃ yo na bādheta karhicit

स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् ।
प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादिः कितवो यथा

sa cāhaṃ vittalobhena pratyācakṣe kathaṃ dvijam |
pratiśrutya dadāmīti prāhrādiḥ kitavo yathā

न ह्यसत्यात्परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् ।
सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम्

na hyasatyātparo'dharma iti hovāca bhūriyam |
sarvaṃ soḍhumalaṃ manye ṛte'līkaparaṃ naram

नाहं बिभेमि निरयान् नाधन्यादसुखार्णवात् ।
न स्थानच्यवनान् मृत्योः यथा विप्रप्रलम्भनात्

nāhaṃ bibhemi nirayān nādhanyādasukhārṇavāt |
na sthānacyavanān mṛtyoḥ yathā viprapralambhanāt

यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन् संपरेतं धनादिकम् ।
तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत्

yad yaddhāsyati loke'smin saṃparetaṃ dhanādikam |
tasya tyāge nimittaṃ kiṃ viprastuṣyenna tena cet

श्रेयः कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः ।
दध्यङ्गशिबिप्रभृतयः को विकल्पो धरादिषु

śreyaḥ kurvanti bhūtānāṃ sādhavo dustyajāsubhiḥ |
dadhyaṅgaśibiprabhṛtayaḥ ko vikalpo dharādiṣu

यैरियं बुभुजे ब्रह्मन् दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभिः ।
तेषां कालोऽग्रसीत् लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि

yairiyaṃ bubhuje brahman daityendrairanivartibhiḥ |
teṣāṃ kālo'grasīt lokān na yaśo'dhigataṃ bhuvi

सुलभा युधि विप्रर्षे हिइ, अनिवृत्तास्तनुत्यजः ।
न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः

sulabhā yudhi viprarṣe hii, anivṛttāstanutyajaḥ |
na tathā tīrtha āyāte śraddhayā ye dhanatyajaḥ

मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं
यदर्थिकामोपनयेन दुर्गतिः ।
कुतः पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां
ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम्

manasvinaḥ kāruṇikasya śobhanaṃ
yadarthikāmopanayena durgatiḥ |
kutaḥ punarbrahmavidāṃ bhavādṛśāṃ
tato vaṭorasya dadāmi vāñchitam

यजन्ति यज्ञं क्रतुभिर्यमादृता
भवन्त आम्नायविधानकोविदाः ।
स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो
दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने

yajanti yajñaṃ kratubhiryamādṛtā
bhavanta āmnāyavidhānakovidāḥ |
sa eva viṣṇurvarado'stu vā paro
dāsyāmyamuṣmai kṣitimīpsitāṃ mune

यद्यपि असौ अधर्मेण मां बध्नीयाद् अनागसम् ।
तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम्

yadyapi asau adharmeṇa māṃ badhnīyād anāgasam |
tathāpyenaṃ na hiṃsiṣye bhītaṃ brahmatanuṃ ripum

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यशः ।
हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया

eṣa vā uttamaśloko na jihāsati yad yaśaḥ |
hatvā maināṃ hared yuddhe śayīta nihato mayā

एवं अश्रद्धितं शिष्यं अनादेशकरं गुरुः ।
शशाप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम्

evaṃ aśraddhitaṃ śiṣyaṃ anādeśakaraṃ guruḥ |
śaśāpa daivaprahitaḥ satyasandhaṃ manasvinam

दृढं पण्डितमान्यज्ञः स्तब्धोऽस्यस्मद् उपेक्षया ।
मच्छासनातिगो यस्त्वं अचिराद्भ्रश्यसे श्रियः

dṛḍhaṃ paṇḍitamānyajñaḥ stabdho'syasmad upekṣayā |
macchāsanātigo yastvaṃ acirādbhraśyase śriyaḥ

एवं शप्तः स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् ।
वामनाय ददौ एनां अर्चित्वोदकपूर्वकम्

evaṃ śaptaḥ svaguruṇā satyānna calito mahān |
vāmanāya dadau enāṃ arcitvodakapūrvakam

विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी ।
आनिन्ये कलशं हैमं अवनेजन्यपां भृतम्

vindhyāvalistadāgatya patnī jālakamālinī |
āninye kalaśaṃ haimaṃ avanejanyapāṃ bhṛtam

यजमानः स्वयं तस्य श्रीमत्पादयुगं मुदा ।
अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनीः

yajamānaḥ svayaṃ tasya śrīmatpādayugaṃ mudā |
avanijyāvahanmūrdhni tadapo viśvapāvanīḥ

तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा
गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः ।
तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं
प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विताः

tadāsurendraṃ divi devatāgaṇā
gandharvavidyādharasiddhacāraṇāḥ |
tatkarma sarve'pi gṛṇanta ārjavaṃ
prasūnavarṣairvavṛṣurmudānvitāḥ

नेदुर्मुहुर्दुन्दुभयः सहस्रशो
गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगुः ।
मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं
विद्वानदाद्यद्रिपवे जगत्त्रयम्

nedurmuhurdundubhayaḥ sahasraśo
gandharvakimpūruṣakinnarā jaguḥ |
manasvinānena kṛtaṃ suduṣkaraṃ
vidvānadādyadripave jagattrayam

तद्वामनं रूपमवर्धताद्भुतं
हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् ।
भूः खं दिशो द्यौर्विवराः पयोधयः
तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत

tadvāmanaṃ rūpamavardhatādbhutaṃ
hareranantasya guṇatrayātmakam |
bhūḥ khaṃ diśo dyaurvivarāḥ payodhayaḥ
tiryaṅnṛdevā ṛṣayo yadāsata

काये बलिस्तस्य महाविभूतेः
सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् ।
ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके
भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम्

kāye balistasya mahāvibhūteḥ
sahartvigācāryasadasya etat |
dadarśa viśvaṃ triguṇaṃ guṇātmake
bhūtendriyārthāśayajīvayuktam

रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयोः
महीं महीध्रान्पुरुषस्य जंघयोः ।
पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्तेः
ऊर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेनः

rasāmacaṣṭāṅghritale'tha pādayoḥ
mahīṃ mahīdhrānpuruṣasya jaṃghayoḥ |
patattriṇo jānuni viśvamūrteḥ
ūrvorgaṇaṃ mārutamindrasenaḥ

सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत्
प्रजापतीन्जघने आत्ममुख्यान् ।
नाभ्यां नभः कुक्षिषु सप्तसिन्धून्
उरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम्

sandhyāṃ vibhorvāsasi guhya aikṣat
prajāpatīnjaghane ātmamukhyān |
nābhyāṃ nabhaḥ kukṣiṣu saptasindhūn
urukramasyorasi carkṣamālām

हृद्यंग धर्मं स्तनयोर्मुरारेः
ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् ।
श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां
कण्ठे च सामानि समस्तरेफान्

hṛdyaṃga dharmaṃ stanayormurāreḥ
ṛtaṃ ca satyaṃ ca manasyathendum |
śriyaṃ ca vakṣasyaravindahastāṃ
kaṇṭhe ca sāmāni samastarephān

इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु
तत्कर्णयोः ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि ।
केशेषु मेघान्छ्वसनं नासिकायां
अक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम्

indrapradhānānamarānbhujeṣu
tatkarṇayoḥ kakubho dyauśca mūrdhni |
keśeṣu meghānchvasanaṃ nāsikāyāṃ
akṣṇośca sūryaṃ vadane ca vahnim

वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं
भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु ।
अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो
मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम्

vāṇyāṃ ca chandāṃsi rase jaleśaṃ
bhruvorniṣedhaṃ ca vidhiṃ ca pakṣmasu |
ahaśca rātriṃ ca parasya puṃso
manyuṃ lalāṭe'dhara eva lobham

स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भः
पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् ।
छायासु मृत्युं हसिते च मायां
तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च

sparśe ca kāmaṃ nṛpa retasāmbhaḥ
pṛṣṭhe tvadharmaṃ kramaṇeṣu yajñam |
chāyāsu mṛtyuṃ hasite ca māyāṃ
tanūruheṣvoṣadhijātayaśca

नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु
बुद्धावजं देवगणान् ऋषींश्च ।
प्राणेषु गात्रे स्थिरजंगमानि
सर्वाणि भूतानि ददर्श वीरः

nadīśca nāḍīṣu śilā nakheṣu
buddhāvajaṃ devagaṇān ṛṣīṃśca |
prāṇeṣu gātre sthirajaṃgamāni
sarvāṇi bhūtāni dadarśa vīraḥ

सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य
सर्वेऽसुराः कश्मलमापुरंग ।
सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो
धनुश्च शार्ङ्ग स्तनयित्नुघोषम्

sarvātmanīdaṃ bhuvanaṃ nirīkṣya
sarve'surāḥ kaśmalamāpuraṃga |
sudarśanaṃ cakramasahyatejo
dhanuśca śārṅga stanayitnughoṣam

पर्जन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः
कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी ।
विद्याधरोऽसिः शतचन्द्रयुक्तः
तूणोत्तमावक्षयसायकौ च

parjanyaghoṣo jalajaḥ pāñcajanyaḥ
kaumodakī viṣṇugadā tarasvinī |
vidyādharo'siḥ śatacandrayuktaḥ
tūṇottamāvakṣayasāyakau ca

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं
पार्षदमुख्याः सहलोकपालाः ।
स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डलः
श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरैः

sunandamukhyā upatasthurīśaṃ
pārṣadamukhyāḥ sahalokapālāḥ |
sphuratkirīṭāṅgadamīnakuṇḍalaḥ
śrīvatsaratnottamamekhalāmbaraiḥ

मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो
रराज राजन्भगवानुरुक्रमः ।
क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे
नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः

madhuvratasragvanamālayāvṛto
rarāja rājanbhagavānurukramaḥ |
kṣitiṃ padaikena balervicakrame
nabhaḥ śarīreṇa diśaśca bāhubhiḥ

पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं
न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि ।
उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो
महर्जनाभ्यां तपसः परं गतः

padaṃ dvitīyaṃ kramatastriviṣṭapaṃ
na vai tṛtīyāya tadīyamaṇvapi |
urukramasyāṅghriruparyuparyatho
maharjanābhyāṃ tapasaḥ paraṃ gataḥ