अध्याय 19: विष्णु को प्रसन्न करने वाला पुंसवन व्रत

व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम् ।
तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति

vrataṃ puṃsavanaṃ brahman bhavatā yadudīritam |
tasya veditumicchāmi yena viṣṇuḥ prasīdati

शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया ।
आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादितः

śukle mārgaśire pakṣe yoṣidbharturanujñayā |
ārabheta vratamidaṃ sārvakāmikamāditaḥ

निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणान् अनुमन्त्र्य च ।
स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे ।
पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् भगवन्तं श्रिया सह

niśamya marutāṃ janma brāhmaṇān anumantrya ca |
snātvā śukladatī śukle vasītālaṅkṛtāmbare |
pūjayet prātarāśāt prāg bhagavantaṃ śriyā saha

अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते ।
महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये

alaṃ te nirapekṣāya pūrṇakāma namo'stu te |
mahāvibhūtipataye namaḥ sakalasiddhaye

यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा ।
जुष्ट ईश गुणैः सर्वैः ततोऽसि भगवान् प्रभुः

yathā tvaṃ kṛpayā bhūtyā tejasā mahimaujasā |
juṣṭa īśa guṇaiḥ sarvaiḥ tato'si bhagavān prabhuḥ

विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे ।
प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते

viṣṇupatni mahāmāye mahāpuruṣalakṣaṇe |
prīyethā me mahābhāge lokamātarnamo'stu te

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय
महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिः
बलिमुपहरामीति । अनेनाहरहर्मन्त्रेण
विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नान
वासउपवीतविभूषण गन्धपुष्पधूपदीपोपहारादि
उपचारान् सुसमाहित उपाहरेत्

oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya
mahāvibhūtipataye saha mahāvibhūtibhiḥ
balimupaharāmīti | anenāharaharmantreṇa
viṣṇorāvāhanārghyapādyopasparśanasnāna
vāsaupavītavibhūṣaṇa gandhapuṣpadhūpadīpopahārādi
upacārān susamāhita upāharet

हविःशेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुतीः ।
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति

haviḥśeṣaṃ ca juhuyādanale dvādaśāhutīḥ |
oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahāvibhūtipataye svāheti

श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ ।
भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पदः

śriyaṃ viṣṇuṃ ca varadāvāśiṣāṃ prabhavāvubhau |
bhaktyā sampūjayennityaṃ yadīcchetsarvasampadaḥ

प्रणमेद् दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।
दशवारं जपेन्मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत्

praṇamed daṇḍavadbhūmau bhaktiprahveṇa cetasā |
daśavāraṃ japenmantraṃ tataḥ stotramudīrayet

युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम् ।
इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया

yuvāṃ tu viśvasya vibhū jagataḥ kāraṇaṃ param |
iyaṃ hi prakṛtiḥ sūkṣmā māyāśaktirduratyayā

तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः ।
त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान्

tasyā adhīśvaraḥ sākṣāt tvameva puruṣaḥ paraḥ |
tvaṃ sarvayajña ijyeyaṃ kriyeyaṃ phalabhugbhavān

गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् ।
त्वं हि सर्वशरीर्यात्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशयाः ।
नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वं अपाश्रयः

guṇavyaktiriyaṃ devī vyañjako guṇabhugbhavān |
tvaṃ hi sarvaśarīryātmā śrīḥ śarīrendriyāśayāḥ |
nāmarūpe bhagavatī pratyayastvaṃ apāśrayaḥ

यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ ।
तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिषः

yathā yuvāṃ trilokasya varadau parameṣṭhinau |
tathā ma uttamaśloka santu satyā mahāśiṣaḥ

इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह ।
तन्निःसार्योपहरणं दत्त्वाऽऽचमनमर्चयेत्

ityabhiṣṭūya varadaṃ śrīnivāsaṃ śriyā saha |
tanniḥsāryopaharaṇaṃ dattvā''camanamarcayet

ततः स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।
यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद् हरिम्

tataḥ stuvīta stotreṇa bhaktiprahveṇa cetasā |
yajñocchiṣṭamavaghrāya punarabhyarcayed harim

पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा ।
प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशीलः स्वयं पतिः ।
बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च

patiṃ ca parayā bhaktyā mahāpuruṣacetasā |
priyaistaistairupanamet premaśīlaḥ svayaṃ patiḥ |
bibhṛyāt sarvakarmāṇi patnyā uccāvacāni ca

कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि ।
पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहितः

kṛtamekatareṇāpi dampatyorubhayorapi |
patnyāṃ kuryādanarhāyāṃ patiretat samāhitaḥ

विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन् न विहन्यात् कथञ्चन ।
विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः स्रग्गन्धबलिमण्डनैः ।
अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थितः

viṣṇorvratamidaṃ bibhran na vihanyāt kathañcana |
viprān striyo vīravatīḥ sraggandhabalimaṇḍanaiḥ |
arcedaharaharbhaktyā devaṃ niyamamāsthitaḥ

उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः ।
अद्यात् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामर्द्धये तथा

udvāsya devaṃ sve dhāmni tanniveditamagrataḥ |
adyāt ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakāmarddhaye tathā

एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् ।
नीत्वाथोपचरेत् साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि

etena pūjāvidhinā māsān dvādaśa hāyanam |
nītvāthopacaret sādhvī kārtike carame'hani

श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
पयःश्रृतेन जुहुयात् चरुणा सह सर्पिषा ।
पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुतीः पतिः

śvobhūte'pa upaspṛśya kṛṣṇamabhyarcya pūrvavat |
payaḥśrṛtena juhuyāt caruṇā saha sarpiṣā |
pākayajñavidhānena dvādaśaivāhutīḥ patiḥ

आशिषः शिरसाऽऽदाय द्विजैः प्रीतैः समीरिताः ।
प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया

āśiṣaḥ śirasā''dāya dvijaiḥ prītaiḥ samīritāḥ |
praṇamya śirasā bhaktyā bhuñjīta tadanujñayā

आचार्यमग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः ।
दद्यात्पत्न्यै चरोः शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम्

ācāryamagrataḥ kṛtvā vāgyataḥ saha bandhubhiḥ |
dadyātpatnyai caroḥ śeṣaṃ suprajāstvaṃ susaubhagam

एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभोः
अभीप्सितार्थं लभते पुमानिह ।
स्त्री त्वेतदास्थाय लभेत सौभगं
श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम्

etaccaritvā vidhivadvrataṃ vibhoḥ
abhīpsitārthaṃ labhate pumāniha |
strī tvetadāsthāya labheta saubhagaṃ
śriyaṃ prajāṃ jīvapatiṃ yaśo gṛham

कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं
वरं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् ।
मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी
सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम्

kanyā ca vindeta samagralakṣaṇaṃ
varaṃ tvavīrā hatakilbiṣāṃ gatim |
mṛtaprajā jīvasutā dhaneśvarī
sudurbhagā subhagā rūpamagryam

विन्देद् विरूपा विरुजा विमुच्यते
य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् ।
एतत्पठन्नभ्युदये च कर्मणि
अनन्ततृप्तिः पितृदेवतानाम्

vinded virūpā virujā vimucyate
ya āmayāvīndriyakalyadeham |
etatpaṭhannabhyudaye ca karmaṇi
anantatṛptiḥ pitṛdevatānām

तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्तकामान्
होमावसाने हुतभुक् श्रीः हरिश्च ।
राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं
दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते

tuṣṭāḥ prayacchanti samastakāmān
homāvasāne hutabhuk śrīḥ hariśca |
rājan mahanmarutāṃ janma puṇyaṃ
ditervrataṃ cābhihitaṃ mahatte