अध्याय 1: भगवान दैत्यों का वध क्यों करते हैं, जय-विजय

समः प्रियः सुहृद्ब्रह्मन्भूतानां भगवान्स्वयम् ।
इन्द्र स्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा

samaḥ priyaḥ suhṛdbrahmanbhūtānāṃ bhagavānsvayam |
indra syārthe kathaṃ daityānavadhīdviṣamo yathā

न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षान्निःश्रेयसात्मनः ।
नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि

na hyasyārthaḥ suragaṇaiḥ sākṣānniḥśreyasātmanaḥ |
naivāsurebhyo vidveṣo nodvegaścāguṇasya hi

इति नः सुमहाभाग नारायणगुणान्प्रति ।
संशयः सुमहान्जातस्तद्भवांश्छेत्तुमर्हति

iti naḥ sumahābhāga nārāyaṇaguṇānprati |
saṃśayaḥ sumahānjātastadbhavāṃśchettumarhati

साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् ।
यद्भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम्

sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja hareścaritamadbhutam |
yadbhāgavatamāhātmyaṃ bhagavadbhaktivardhanam

गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभिः ।
नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम्

gīyate paramaṃ puṇyamṛṣibhirnāradādibhiḥ |
natvā kṛṣṇāya munaye kathayiṣye hareḥ kathām

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान्प्रकृतेः परः ।
स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः

nirguṇo'pi hyajo'vyakto bhagavānprakṛteḥ paraḥ |
svamāyāguṇamāviśya bādhyabādhakatāṃ gataḥ

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
न तेषां युगपद्राजन्ह्रास उल्लास एव वा

sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ |
na teṣāṃ yugapadrājanhrāsa ullāsa eva vā

जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन्रजसोऽसुरान् ।
तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत्

jayakāle tu sattvasya devarṣīnrajaso'surān |
tamaso yakṣarakṣāṃsi tatkālānuguṇo'bhajat

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।
विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः

jyotirādirivābhāti saṅghātānna vivicyate |
vidantyātmānamātmasthaṃ mathitvā kavayo'ntataḥ

यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्येष पृथक्स्वमायया ।
सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वरः शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ

yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ paro rajaḥ sṛjatyeṣa pṛthaksvamāyayā |
sattvaṃ vicitrāsu riraṃsurīśvaraḥ śayiṣyamāṇastama īrayatyasau

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ।
य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः ।
तत्प्रत्यनीकानसुरान्सुरप्रियो रजस्तमस्कान्प्रमिणोत्युरुश्रवाः

kālaṃ carantaṃ sṛjatīśa āśrayaṃ pradhānapumbhyāṃ naradeva satyakṛt |
ya eṣa rājannapi kāla īśitā sattvaṃ surānīkamivaidhayatyataḥ |
tatpratyanīkānasurānsurapriyo rajastamaskānpramiṇotyuruśravāḥ

अत्रैवोदाहृतः पूर्वमितिहासः सुरर्षिणा ।
प्रीत्या महाक्रतौ राजन्पृच्छतेऽजातशत्रवे

atraivodāhṛtaḥ pūrvamitihāsaḥ surarṣiṇā |
prītyā mahākratau rājanpṛcchate'jātaśatrave

दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ ।
वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः

dṛṣṭvā mahādbhutaṃ rājā rājasūye mahākratau |
vāsudeve bhagavati sāyujyaṃ cedibhūbhujaḥ

तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ ।
पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम्

tatrāsīnaṃ suraṛṣiṃ rājā pāṇḍusutaḥ kratau |
papraccha vismitamanā munīnāṃ śṛṇvatāmidam

अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि ।
वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः

aho atyadbhutaṃ hyetaddurlabhaikāntināmapi |
vāsudeve pare tattve prāptiścaidyasya vidviṣaḥ

एतद्वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने ।
भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः

etadveditumicchāmaḥ sarva eva vayaṃ mune |
bhagavannindayā veno dvijaistamasi pātitaḥ

दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् ।
सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मतिः

damaghoṣasutaḥ pāpa ārabhya kalabhāṣaṇāt |
sampratyamarṣī govinde dantavakraśca durmatiḥ

शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।
श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः

śapatorasakṛdviṣṇuṃ yadbrahma paramavyayam |
śvitro na jāto jihvāyāṃ nāndhaṃ viviśatustamaḥ

कथं तस्मिन्भगवति दुरवग्राह्यधामनि ।
पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा

kathaṃ tasminbhagavati duravagrāhyadhāmani |
paśyatāṃ sarvalokānāṃ layamīyaturañjasā

एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना ।
ब्रूह्येतदद्भुततमं भगवान्ह्यत्र कारणम्

etadbhrāmyati me buddhirdīpārciriva vāyunā |
brūhyetadadbhutatamaṃ bhagavānhyatra kāraṇam

राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषिः ।
तुष्टः प्राह तमाभाष्य शृण्वत्यास्तत्सदः कथाः

rājñastadvaca ākarṇya nārado bhagavānṛṣiḥ |
tuṣṭaḥ prāha tamābhāṣya śṛṇvatyāstatsadaḥ kathāḥ

निन्दनस्तवसत्कार न्यक्कारार्थं कलेवरम् ।
प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम्

nindanastavasatkāra nyakkārārthaṃ kalevaram |
pradhānaparayo rājannavivekena kalpitam

हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा ।
वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव

hiṃsā tadabhimānena daṇḍapāruṣyayoryathā |
vaiṣamyamiha bhūtānāṃ mamāhamiti pārthiva

यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वधः ।
तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मनः ।
परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते

yannibaddho'bhimāno'yaṃ tadvadhātprāṇināṃ vadhaḥ |
tathā na yasya kaivalyādabhimāno'khilātmanaḥ |
parasya damakarturhi hiṃsā kenāsya kalpyate

तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।
स्नेहात्कामेन वा युञ्ज्यात्कथञ्चिन्नेक्षते पृथक्

tasmādvairānubandhena nirvaireṇa bhayena vā |
snehātkāmena vā yuñjyātkathañcinnekṣate pṛthak

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् ।
न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः

yathā vairānubandhena martyastanmayatāmiyāt |
na tathā bhaktiyogena iti me niścitā matiḥ

कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन् ।
संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम्

kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥ kuḍyāyāṃ tamanusmaran |
saṃrambhabhayayogena vindate tatsvarūpatām

एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे ।
वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया

evaṃ kṛṣṇe bhagavati māyāmanuja īśvare |
vaireṇa pūtapāpmānastamāpuranucintayā

कामाद्द्वेषाद्भयात्स्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मनः ।
आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः

kāmāddveṣādbhayātsnehādyathā bhaktyeśvare manaḥ |
āveśya tadaghaṃ hitvā bahavastadgatiṃ gatāḥ

गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः ।
सम्बन्धाद्वृष्णयः स्नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो

gopyaḥ kāmādbhayātkaṃso dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ |
sambandhādvṛṣṇayaḥ snehādyūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho

कतमोऽपि न वेनः स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति ।
तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्

katamo'pi na venaḥ syātpañcānāṃ puruṣaṃ prati |
tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet

मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव ।
पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदच्युतौ

mātṛṣvasreyo vaścaidyo dantavakraśca pāṇḍava |
pārṣadapravarau viṣṇorvipraśāpātpadacyutau

कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः ।
अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भवः

kīdṛśaḥ kasya vā śāpo haridāsābhimarśanaḥ |
aśraddheya ivābhāti harerekāntināṃ bhavaḥ

देहेन्द्रि यासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ।
देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि

dehendri yāsuhīnānāṃ vaikuṇṭhapuravāsinām |
dehasambandhasambaddhametadākhyātumarhasi

एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णुलोकं यदृच्छया ।
सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम्

ekadā brahmaṇaḥ putrā viṣṇulokaṃ yadṛcchayā |
sanandanādayo jagmuścaranto bhuvanatrayam

पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।
दिग्वाससः शिशून्मत्वा द्वाःस्थौ तान्प्रत्यषेधताम्

pañcaṣaḍḍhāyanārbhābhāḥ pūrveṣāmapi pūrvajāḥ |
digvāsasaḥ śiśūnmatvā dvāḥsthau tānpratyaṣedhatām

अशपन्कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः ।
रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः ।
पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः

aśapankupitā evaṃ yuvāṃ vāsaṃ na cārhathaḥ |
rajastamobhyāṃ rahite pādamūle madhudviṣaḥ |
pāpiṣṭhāmāsurīṃ yoniṃ bāliśau yātamāśvataḥ

एवं शप्तौ स्वभवनात्पतन्तौ तौ कृपालुभिः ।
प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम्

evaṃ śaptau svabhavanātpatantau tau kṛpālubhiḥ |
proktau punarjanmabhirvāṃ tribhirlokāya kalpatām

जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

jajñāte tau diteḥ putrau daityadānavavanditau |
hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ

हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा ।
हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः

hato hiraṇyakaśipurhariṇā siṃharūpiṇā |
hiraṇyākṣo dharoddhāre bibhratā śaukaraṃ vapuḥ

हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् ।
जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे

hiraṇyakaśipuḥ putraṃ prahlādaṃ keśavapriyam |
jighāṃsurakaronnānā yātanā mṛtyuhetave

तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् ।
भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः

taṃ sarvabhūtātmabhūtaṃ praśāntaṃ samadarśanam |
bhagavattejasā spṛṣṭaṃ nāśaknoddhantumudyamaiḥ

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।
रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ

tatastau rākṣasau jātau keśinyāṃ viśravaḥsutau |
rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca sarvalokopatāpanau

तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये ।
रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो

tatrāpi rāghavo bhūtvā nyahanacchāpamuktaye |
rāmavīryaṃ śroṣyasi tvaṃ mārkaṇḍeyamukhātprabho

तावत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।
अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ

tāvatra kṣatriyau jātau mātṛṣvasrātmajau tava |
adhunā śāpanirmuktau kṛṣṇacakrahatāṃhasau

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् ।
नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ

vairānubandhatīvreṇa dhyānenācyutasātmatām |
nītau punarhareḥ pārśvaṃ jagmaturviṣṇupārṣadau

विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि ।
ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता

vidveṣo dayite putre kathamāsīnmahātmani |
brūhi me bhagavanyena prahlādasyācyutātmatā