अध्याय 5: वीरभद्र द्वारा दक्षयज्ञ का विध्वंस

भवो भवान्या निधनं प्रजापतेः
असत्कृताया अवगम्य नारदात् ।
स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभिः
विद्रावितं क्रोधमपारमादधे

bhavo bhavānyā nidhanaṃ prajāpateḥ
asatkṛtāyā avagamya nāradāt |
svapārṣadasainyaṃ ca tadadhvararbhubhiḥ
vidrāvitaṃ krodhamapāramādadhe

क्रुद्धः सुदष्टौष्ठपुटः स धूर्जटिः
जटां तडिद् वह्निसटोग्ररोचिषम् ।
उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन्
गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि

kruddhaḥ sudaṣṭauṣṭhapuṭaḥ sa dhūrjaṭiḥ
jaṭāṃ taḍid vahnisaṭograrociṣam |
utkṛtya rudraḥ sahasotthito hasan
gambhīranādo visasarja tāṃ bhuvi

ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं
सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् ।
करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धजः
कपालमाली विविधोद्यतायुधः

tato'tikāyastanuvā spṛśandivaṃ
sahasrabāhurghanaruk trisūryadṛk |
karāladaṃṣṭro jvaladagnimūrdhajaḥ
kapālamālī vividhodyatāyudhaḥ

तं किं करोमीति गृणन्तमाह
बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथः ।
दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां
त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे

taṃ kiṃ karomīti gṛṇantamāha
baddhāñjaliṃ bhagavān bhūtanāthaḥ |
dakṣaṃ sayajñaṃ jahi madbhaṭānāṃ
tvamagraṇī rudra bhaṭāṃśako me

आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना
स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् ।
मेनेतदात्मानमसङ्गरंहसा
महीयसां तात सहः सहिष्णुम्

ājñapta evaṃ kupitena manyunā
sa devadevaṃ paricakrame vibhum |
menetadātmānamasaṅgaraṃhasā
mahīyasāṃ tāta sahaḥ sahiṣṇum

अन्वीयमानः स तु रुद्रपार्षदैः
भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् ।
उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं
स प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रिः

anvīyamānaḥ sa tu rudrapārṣadaiḥ
bhṛśaṃ nadadbhirvyanadatsubhairavam |
udyamya śūlaṃ jagadantakāntakaṃ
sa prādravad ghoṣaṇabhūṣaṇāṅghriḥ

अथर्त्विजो यजमानः सदस्याः
ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् ।
तमः किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू
दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्युः

athartvijo yajamānaḥ sadasyāḥ
kakubhyudīcyāṃ prasamīkṣya reṇum |
tamaḥ kimetatkuta etadrajo'bhū
diti dvijā dvijapatnyaśca dadhyuḥ

वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यवः
प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्डः ।
गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो
लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते

vātā na vānti na hi santi dasyavaḥ
prācīnabarhirjīvati hogradaṇḍaḥ |
gāvo na kālyanta idaṃ kuto rajo
loko'dhunā kiṃ pralayāya kalpate

प्रसूतिमिश्राः स्त्रिय उद्विग्नचित्ता
ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य ।
यत्पश्यन्तीनां दुहितॄणां प्रजेशः
सुतां सतीमवदध्यावनागाम्

prasūtimiśrāḥ striya udvignacittā
ūcurvipāko vṛjinasyaiva tasya |
yatpaśyantīnāṃ duhitṝṇāṃ prajeśaḥ
sutāṃ satīmavadadhyāvanāgām

यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलापः
स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्रः ।
वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान्
उच्चाट्टहास स्तनयित्नुभिन्नदिक्

yastvantakāle vyuptajaṭākalāpaḥ
svaśūlasūcyarpitadiggajendraḥ |
vitatya nṛtyatyuditāstradordhvajān
uccāṭṭahāsa stanayitnubhinnadik

अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं
मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या ।
करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं
स्यात् स्वस्ति किं कोपयतो विधातुः

amarṣayitvā tamasahyatejasaṃ
manyuplutaṃ durnirīkṣyaṃ bhrukuṭyā |
karāladaṃṣṭrābhirudastabhāgaṇaṃ
syāt svasti kiṃ kopayato vidhātuḥ

बह्वेवमुद्विग्न दृशोच्यमाने
जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मनः ।
उत्पेतुरुत्पाततमाः सहस्रशो
भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक्

bahvevamudvigna dṛśocyamāne
janena dakṣasya muhurmahātmanaḥ |
utpeturutpātatamāḥ sahasraśo
bhayāvahā divi bhūmau ca paryak

तावत्स रुद्रानुचरैर्मखो महान्
नानायुधैर्वामनकैरुदायुधैः ।
पिङ्गैः पिशङ्गैर्मकरोदराननैः
पर्याद्रवद्भिः विदुरान्वरुध्यत

tāvatsa rudrānucarairmakho mahān
nānāyudhairvāmanakairudāyudhaiḥ |
piṅgaiḥ piśaṅgairmakarodarānanaiḥ
paryādravadbhiḥ vidurānvarudhyata

केचिद्बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे ।
सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम्

kecidbabhañjuḥ prāgvaṃśaṃ patnīśālāṃ tathāpare |
sada āgnīdhraśālāṃ ca tadvihāraṃ mahānasam

रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् ।
कुण्डेष्वमूत्रयन्केचिद् बिभिदुर्वेदिमेखलाः

rurujuryajñapātrāṇi tathaike'gnīnanāśayan |
kuṇḍeṣvamūtrayankecid bibhidurvedimekhalāḥ

अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् ।
अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान्

abādhanta munīnanye eke patnīratarjayan |
apare jagṛhurdevān pratyāsannān palāyitān

भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम् ।
चण्डेशः पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत्

bhṛguṃ babandha maṇimān vīrabhadraḥ prajāpatim |
caṇḍeśaḥ pūṣaṇaṃ devaṃ bhagaṃ nandīśvaro'grahīt

सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्याः सदिवौकसः ।
तैरर्द्यमानाः सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन्

sarva evartvijo dṛṣṭvā sadasyāḥ sadivaukasaḥ |
tairardyamānāḥ subhṛśaṃ grāvabhirnaikadhādravan

जुह्वतः स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान्भवः ।
भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसत् श्मश्रु दर्शयन्

juhvataḥ sruvahastasya śmaśrūṇi bhagavānbhavaḥ |
bhṛgorluluñce sadasi yo'hasat śmaśru darśayan

भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि ।
उज्जहार सदःस्थोऽक्ष्णा यः शपन्तं असूसुचत्

bhagasya netre bhagavān pātitasya ruṣā bhuvi |
ujjahāra sadaḥstho'kṣṇā yaḥ śapantaṃ asūsucat

पूष्णो ह्यपातयद् दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बलः ।
शप्यमाने गरिमणि योऽहसद् दर्शयन्दतः

pūṣṇo hyapātayad dantān kāliṅgasya yathā balaḥ |
śapyamāne garimaṇi yo'hasad darśayandataḥ

आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना ।
छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा

ākramyorasi dakṣasya śitadhāreṇa hetinā |
chindannapi taduddhartuṃ nāśaknot tryambakastadā

शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवं अनिर्भिन्नत्वचं हरः ।
विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम्

śastrairastrānvitairevaṃ anirbhinnatvacaṃ haraḥ |
vismayaṃ paramāpanno dadhyau paśupatiściram

दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे ।
यजमानपशोः कस्य कायात्तेनाहरच्छिरः

dṛṣṭvā saṃjñapanaṃ yogaṃ paśūnāṃ sa patirmakhe |
yajamānapaśoḥ kasya kāyāttenāharacchiraḥ

साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य शंसताम् ।
भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्ययः

sādhuvādastadā teṣāṃ karma tattasya śaṃsatām |
bhūtapretapiśācānāṃ anyeṣāṃ tadviparyayaḥ

जुहावैतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नावमर्षितः ।
तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम्

juhāvaitacchirastasmin dakṣiṇāgnāvamarṣitaḥ |
taddevayajanaṃ dagdhvā prātiṣṭhad guhyakālayam