अध्याय 4: सती का योगाग्नि में देह त्याग

एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः
पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् ।
सुहृद् दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान्
निष्क्रामती निर्विशती द्विधाऽऽस सा

etāvaduktvā virarāma śaṅkaraḥ
patnyaṅganāśaṃ hyubhayatra cintayan |
suhṛd didṛkṣuḥ pariśaṅkitā bhavān
niṣkrāmatī nirviśatī dvidhā''sa sā

सुहृद् दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मनाः
स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला ।
भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा
प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथुः

suhṛd didṛkṣāpratighātadurmanāḥ
snehādrudatyaśrukalātivihvalā |
bhavaṃ bhavānyapratipūruṣaṃ ruṣā
pradhakṣyatīvaikṣata jātavepathuḥ

ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं
शोकेन रोषेण च दूयता हृदा ।
पित्रोरगात् स्त्रैणविमूढधीर्गृहान्
प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रियः

tato viniḥśvasya satī vihāya taṃ
śokena roṣeṇa ca dūyatā hṛdā |
pitroragāt straiṇavimūḍhadhīrgṛhān
premṇātmano yo'rdhamadātsatāṃ priyaḥ

तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीं
एकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः ।
सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादयः
पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः

tāmanvagacchan drutavikramāṃ satīṃ
ekāṃ trinetrānucarāḥ sahasraśaḥ |
sapārṣadayakṣā maṇimanmadādayaḥ
purovṛṣendrāstarasā gatavyathāḥ

तां सारिका कन्दुकदर्पणाम्बुज
श्वेतातपत्र व्यजनस्रगादिभिः ।
गीतायनैः दुन्दुभिशङ्खवेणुभिः
वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः

tāṃ sārikā kandukadarpaṇāmbuja
śvetātapatra vyajanasragādibhiḥ |
gītāyanaiḥ dundubhiśaṅkhaveṇubhiḥ
vṛṣendramāropya viṭaṅkitā yayuḥ

आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं
विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वशः ।
मृद्दार्वयःकाञ्चनदर्भचर्मभिः
निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत्

ābrahmaghoṣorjitayajñavaiśasaṃ
viprarṣijuṣṭaṃ vibudhaiśca sarvaśaḥ |
mṛddārvayaḥkāñcanadarbhacarmabhiḥ
nisṛṣṭabhāṇḍaṃ yajanaṃ samāviśat

तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद्
विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः ।
ऋते स्वसॄर्वै जननीं च सादराः
प्रेमाश्रुकण्ठ्यः परिषस्वजुर्मुदा

tāmāgatāṃ tatra na kaścanādriyad
vimānitāṃ yajñakṛto bhayājjanaḥ |
ṛte svasṝrvai jananīṃ ca sādarāḥ
premāśrukaṇṭhyaḥ pariṣasvajurmudā

सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया
मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् ।
दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा
नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती

saudaryasampraśnasamarthavārtayā
mātrā ca mātṛṣvasṛbhiśca sādaram |
dattāṃ saparyāṃ varamāsanaṃ ca sā
nādatta pitrāpratinanditā satī

अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं
पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ ।
अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी
चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा

arudrabhāgaṃ tamavekṣya cādhvaraṃ
pitrā ca deve kṛtahelanaṃ vibhau |
anādṛtā yajñasadasyadhīśvarī
cukopa lokāniva dhakṣyatī ruṣā

जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा
शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् ।
स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान्
निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वतः

jagarha sāmarṣavipannayā girā
śivadviṣaṃ dhūmapathaśramasmayam |
svatejasā bhūtagaṇān samutthitān
nigṛhya devī jagato'bhiśṛṇvataḥ

न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायनः प्रियः
तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः ।
तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवैरके
ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत्

na yasya loke'styatiśāyanaḥ priyaḥ
tathāpriyo dehabhṛtāṃ priyātmanaḥ |
tasmin samastātmani muktavairake
ṛte bhavantaṃ katamaḥ pratīpayet

दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो
गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज ।
गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो
महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम्

doṣān pareṣāṃ hi guṇeṣu sādhavo
gṛhṇanti kecinna bhavādṛśo dvija |
guṇāṃśca phalgūn bahulīkariṣṇavo
mahattamāsteṣvavidadbhavānagham

नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा
महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु ।
सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभिः
निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम्

nāścaryametadyadasatsu sarvadā
mahadvinindā kuṇapātmavādiṣu |
serṣyaṃ mahāpūruṣapādapāṃsubhiḥ
nirastatejaḥsu tadeva śobhanam

यद् द्व्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां
सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् ।
पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं
भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः

yad dvyakṣaraṃ nāma gireritaṃ nṛṇāṃ
sakṛtprasaṅgādaghamāśu hanti tat |
pavitrakīrtiṃ tamalaṅghyaśāsanaṃ
bhavānaho dveṣṭi śivaṃ śivetaraḥ

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभिः
निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।
लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिनः
तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे

yatpādapadmaṃ mahatāṃ mano'libhiḥ
niṣevitaṃ brahmarasāsavārthibhiḥ |
lokasya yadvarṣati cāśiṣo'rthinaḥ
tasmai bhavān druhyati viśvabandhave

किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये
ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।
तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचैः
ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम्

kiṃ vā śivākhyamaśivaṃ na vidustvadanye
brahmādayastamavakīrya jaṭāḥ śmaśāne |
tanmālyabhasmanṛkapālyavasatpiśācaiḥ
ye mūrdhabhirdadhati taccaraṇāvasṛṣṭam

कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे
धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने ।
छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चेत्
जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्मः

karṇau pidhāya nirayādyadakalpa īśe
dharmāvitaryasṛṇibhirnṛbhirasyamāne |
chindyātprasahya ruśatīmasatīṃ prabhuścet
jihvāmasūnapi tato visṛjetsa dharmaḥ

अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं
न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः ।
जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो
जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते

atastavotpannamidaṃ kalevaraṃ
na dhārayiṣye śitikaṇṭhagarhiṇaḥ |
jagdhasya mohāddhi viśuddhimandhaso
jugupsitasyoddharaṇaṃ pracakṣate

न वेदवादान् अनुवर्तते मतिः
स्व एव लोके रमतो महामुनेः ।
यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक्
स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थितः

na vedavādān anuvartate matiḥ
sva eva loke ramato mahāmuneḥ |
yathā gatirdevamanuṣyayoḥ pṛthak
sva eva dharme na paraṃ kṣipetsthitaḥ

कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं
वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।
विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि
द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति

karma pravṛttaṃ ca nivṛttamapyṛtaṃ
vede vivicyobhayaliṅgamāśritam |
virodhi tadyaugapadaikakartari
dvayaṃ tathā brahmaṇi karma narcchati

मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता
या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभिः ।
तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता
अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः

mā vaḥ padavyaḥ pitarasmadāsthitā
yā yajñaśālāsu na dhūmavartmabhiḥ |
tadannatṛptairasubhṛdbhirīḍitā
avyaktaliṅgā avadhūtasevitāḥ

नैतेन देहेन हरे कृतागसो
देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना ।
व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गतः
तज्जन्म धिग् यो महतामवद्यकृत्

naitena dehena hare kṛtāgaso
dehodbhavenālamalaṃ kujanmanā |
vrīḍā mamābhūtkujanaprasaṅgataḥ
tajjanma dhig yo mahatāmavadyakṛt

गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो
दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मनाः ।
व्यपेतनर्मस्मितमाशु तद्ध्यहं
व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम्

gotraṃ tvadīyaṃ bhagavānvṛṣadhvajo
dākṣāyaṇītyāha yadā sudurmanāḥ |
vyapetanarmasmitamāśu taddhyahaṃ
vyutsrakṣya etatkuṇapaṃ tvadaṅgajam

इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन्
क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् ।
स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता
निमील्य दृग्योगपथं समाविशत्

ityadhvare dakṣamanūdya śatruhan
kṣitāvudīcīṃ niṣasāda śāntavāk |
spṛṣṭvā jalaṃ pītadukūlasaṃvṛtā
nimīlya dṛgyogapathaṃ samāviśat

कृत्वा समानावनिलौ जितासना
सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः ।
शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं
कण्ठाद् भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत्

kṛtvā samānāvanilau jitāsanā
sodānamutthāpya ca nābhicakrataḥ |
śanairhṛdi sthāpya dhiyorasi sthitaṃ
kaṇṭhād bhruvormadhyamaninditānayat

एवं स्वदेहं महतां महीयसा
मुहुः समारोपितमङ्कमादरात् ।
जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी
दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम्

evaṃ svadehaṃ mahatāṃ mahīyasā
muhuḥ samāropitamaṅkamādarāt |
jihāsatī dakṣaruṣā manasvinī
dadhāra gātreṣvanilāgnidhāraṇām

ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं
जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।
ददर्श देहो हतकल्मषः सती
सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना

tataḥ svabhartuścaraṇāmbujāsavaṃ
jagadgurościntayatī na cāparam |
dadarśa deho hatakalmaṣaḥ satī
sadyaḥ prajajvāla samādhijāgninā

तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महत्
हा हेति वादः सुमहान् अजायत ।
हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी
जहावसून्केन सती प्रकोपिता

tatpaśyatāṃ khe bhuvi cādbhutaṃ mahat
hā heti vādaḥ sumahān ajāyata |
hanta priyā daivatamasya devī
jahāvasūnkena satī prakopitā

अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत
प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजाः ।
जहावसून्यद्विमताऽऽत्मजा
सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति

aho anātmyaṃ mahadasya paśyata
prajāpateryasya carācaraṃ prajāḥ |
jahāvasūnyadvimatā''tmajā
satī manasvinī mānamabhīkṣṇamarhati

सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च
लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति ।
यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां
न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधतः

so'yaṃ durmarṣahṛdayo brahmadhruk ca
loke'pakīrtiṃ mahatīmavāpsyati |
yadaṅgajāṃ svāṃ puruṣadviḍudyatāṃ
na pratyaṣedhanmṛtaye'parādhataḥ

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।
दक्षं तत्पार्षदा हन्तुं उदतिष्ठन्नुदायुधाः

vadatyevaṃ jane satyā dṛṣṭvāsutyāgamadbhutam |
dakṣaṃ tatpārṣadā hantuṃ udatiṣṭhannudāyudhāḥ

तेषां आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह

teṣāṃ āpatatāṃ vegaṃ niśāmya bhagavān bhṛguḥ |
yajñaghnaghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhāva ha

अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा ।
ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः

adhvaryuṇā hūyamāne devā utpeturojasā |
ṛbhavo nāma tapasā somaṃ prāptāḥ sahasraśaḥ

तैरलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सहगुह्यकाः ।
हन्यमाना दिशो भेजुः उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा

tairalātāyudhaiḥ sarve pramathāḥ sahaguhyakāḥ |
hanyamānā diśo bhejuḥ uśadbhirbrahmatejasā