अध्याय 6: ब्रह्मा देवताओं को कैलास ले जाते हैं

अथ देवगणाः सर्वे रुद्रानीकैः पराजिताः ।
शूलपट्टिशनिस्त्रिंश गदापरिघमुद्गरैः

atha devagaṇāḥ sarve rudrānīkaiḥ parājitāḥ |
śūlapaṭṭiśanistriṃśa gadāparighamudgaraiḥ

सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गाः सर्त्विक्सभ्या भयाकुलाः ।
स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन् न्यवेदयन्

sañchinnabhinnasarvāṅgāḥ sartviksabhyā bhayākulāḥ |
svayambhuve namaskṛtya kārtsnyenaitan nyavedayan

उपलभ्य पुरैवैतद् भगवान् अब्जसम्भवः ।
नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः

upalabhya puraivaitad bhagavān abjasambhavaḥ |
nārāyaṇaśca viśvātmā na kasyādhvaramīyatuḥ

तदाकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसि ।
क्षेमाय तत्र सा भूयात् नन्न प्रायेण बुभूषताम्

tadākarṇya vibhuḥ prāha tejīyasi kṛtāgasi |
kṣemāya tatra sā bhūyāt nanna prāyeṇa bubhūṣatām

अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं
ये बर्हिषो भागभाजं परादुः ।
प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा
क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रिपद्मम्

athāpi yūyaṃ kṛtakilbiṣā bhavaṃ
ye barhiṣo bhāgabhājaṃ parāduḥ |
prasādayadhvaṃ pariśuddhacetasā
kṣipraprasādaṃ pragṛhītāṅghripadmam

आशासाना जीवितमध्वरस्य
लोकः सपालः कुपिते न यस्मिन् ।
तमाशु देवं प्रियया विहीनं
क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः

āśāsānā jīvitamadhvarasya
lokaḥ sapālaḥ kupite na yasmin |
tamāśu devaṃ priyayā vihīnaṃ
kṣamāpayadhvaṃ hṛdi viddhaṃ duruktaiḥ

नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये
ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।
विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा
यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत्

nāhaṃ na yajño na ca yūyamanye
ye dehabhājo munayaśca tattvam |
viduḥ pramāṇaṃ balavīryayorvā
yasyātmatantrasya ka upāyaṃ vidhitset

स इत्थमादिश्य सुरानजस्तैः
समन्वितः पितृभिः सप्रजेशैः ।
ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विषः
कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभोः

sa itthamādiśya surānajastaiḥ
samanvitaḥ pitṛbhiḥ saprajeśaiḥ |
yayau svadhiṣṇyānnilayaṃ puradviṣaḥ
kailāsamadripravaraṃ priyaṃ prabhoḥ

जन्मौषधितपोमन्त्र योगसिद्धैर्नरेतरैः ।
जुष्टं किन्नरगन्धर्वैः अप्सरोभिर्वृतं सदा

janmauṣadhitapomantra yogasiddhairnaretaraiḥ |
juṣṭaṃ kinnaragandharvaiḥ apsarobhirvṛtaṃ sadā

नानामणिमयैः शृङ्गैः नानाधातुविचित्रितैः ।
नानाद्रुमलतागुल्मैः नानामृगगणावृतैः

nānāmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ nānādhātuvicitritaiḥ |
nānādrumalatāgulmaiḥ nānāmṛgagaṇāvṛtaiḥ

नानामलप्रस्रवणैः नानाकन्दरसानुभिः ।
रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्धयोषिताम्

nānāmalaprasravaṇaiḥ nānākandarasānubhiḥ |
ramaṇaṃ viharantīnāṃ ramaṇaiḥ siddhayoṣitām

मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् ।
प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम्

mayūrakekābhirutaṃ madāndhālivimūrcchitam |
plāvitai raktakaṇṭhānāṃ kūjitaiśca patattriṇām

आह्वयन्तं इवोद्धस्तैः द्विजान् कामदुघैर्द्रुमैः ।
व्रजन्तमिव मातङ्गैः गृणन्तमिव निर्झरैः

āhvayantaṃ ivoddhastaiḥ dvijān kāmadughairdrumaiḥ |
vrajantamiva mātaṅgaiḥ gṛṇantamiva nirjharaiḥ

मन्दारैः पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् ।
तमालैः शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनैः

mandāraiḥ pārijātaiśca saralaiścopaśobhitam |
tamālaiḥ śālatālaiśca kovidārāsanārjunaiḥ

चूतैः कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नाग चम्पकैः ।
पाटलाशोकबकुलैः कुन्दैः कुरबकैरपि

cūtaiḥ kadambairnīpaiśca nāgapunnāga campakaiḥ |
pāṭalāśokabakulaiḥ kundaiḥ kurabakairapi

स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभिः ।
कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम्

svarṇārṇaśatapatraiśca varareṇukajātibhiḥ |
kubjakairmallikābhiśca mādhavībhiśca maṇḍitam

पनसोदुम्बराश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोधहिङ्गुभिः ।
भूर्जैरोषधिभिः पूगै राजपूगैश्च जम्बुभिः

panasodumbarāśvattha plakṣa nyagrodhahiṅgubhiḥ |
bhūrjairoṣadhibhiḥ pūgai rājapūgaiśca jambubhiḥ

खर्जूराम्रातकाम्राद्यैः प्रियाल मधुकेङ्गुदैः ।
द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकैः

kharjūrāmrātakāmrādyaiḥ priyāla madhukeṅgudaiḥ |
drumajātibhiranyaiśca rājitaṃ veṇukīcakaiḥ

कुमुदोत्पलकह्लार शतपत्रवनर्द्धिभिः ।
नलिनीषु कलं कूजत् खगवृन्दोपशोभितम्

kumudotpalakahlāra śatapatravanarddhibhiḥ |
nalinīṣu kalaṃ kūjat khagavṛndopaśobhitam

मृगैः शाखामृगैः क्रोडैः मृगेन्द्रैः ऋक्षशल्यकैः ।
गवयैः शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभिः

mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ kroḍaiḥ mṛgendraiḥ ṛkṣaśalyakaiḥ |
gavayaiḥ śarabhairvyāghrai rurubhirmahiṣādibhiḥ

कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैः निर्जुष्टं वृकनाभिभिः ।
कदलीखण्डसंरुद्ध नलिनीपुलिनश्रियम्

karṇāntraikapadāśvāsyaiḥ nirjuṣṭaṃ vṛkanābhibhiḥ |
kadalīkhaṇḍasaṃruddha nalinīpulinaśriyam

पर्यस्तं नन्दया सत्याः स्नानपुण्यतरोदया ।
विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययुः

paryastaṃ nandayā satyāḥ snānapuṇyatarodayā |
vilokya bhūteśagiriṃ vibudhā vismayaṃ yayuḥ

ददृशुस्तत्र ते रम्यां अलकां नाम वै पुरीम् ।
वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम्

dadṛśustatra te ramyāṃ alakāṃ nāma vai purīm |
vanaṃ saugandhikaṃ cāpi yatra tannāma paṅkajam

नन्दा च अलकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः ।
तीर्थपादपदाम्भोज रजसातीव पावने

nandā ca alakanandā ca saritau bāhyataḥ puraḥ |
tīrthapādapadāmbhoja rajasātīva pāvane

ययोः सुरस्त्रियः क्षत्तः अवरुह्य स्वधिष्ण्यतः ।
क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिताः

yayoḥ surastriyaḥ kṣattaḥ avaruhya svadhiṣṇyataḥ |
krīḍanti puṃsaḥ siñcantyo vigāhya ratikarśitāḥ

ययोः तत्स्नानविभ्रष्ट नवकुङ्कुमपिञ्जरम् ।
वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भः पाययन्तो गजा गजीः

yayoḥ tatsnānavibhraṣṭa navakuṅkumapiñjaram |
vitṛṣo'pi pibantyambhaḥ pāyayanto gajā gajīḥ

तारहेम महारत्न विमानशतसङ्कुलाम् ।
जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिः यथा खं सतडिद्घनम्

tārahema mahāratna vimānaśatasaṅkulām |
juṣṭāṃ puṇyajanastrībhiḥ yathā khaṃ sataḍidghanam

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् ।
द्रुमैः कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदैः

hitvā yakṣeśvarapurīṃ vanaṃ saugandhikaṃ ca tat |
drumaiḥ kāmadughairhṛdyaṃ citramālyaphalacchadaiḥ

रक्तकण्ठखगानीक स्वरमण्डितषट्पदम् ।
कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम्

raktakaṇṭhakhagānīka svaramaṇḍitaṣaṭpadam |
kalahaṃsakulapreṣṭhaṃ kharadaṇḍajalāśayam

वनकुञ्जर सङ्घृष्ट हरिचन्दनवायुना ।
अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मनः

vanakuñjara saṅghṛṣṭa haricandanavāyunā |
adhi puṇyajanastrīṇāṃ muhurunmathayanmanaḥ

वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनीः ।
प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा ते आराद् ददृशुर्वटम्

vaidūryakṛtasopānā vāpya utpalamālinīḥ |
prāptaṃ kimpuruṣairdṛṣṭvā te ārād dadṛśurvaṭam

स योजनशतोत्सेधः पादोनविटपायतः ।
पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जितः

sa yojanaśatotsedhaḥ pādonaviṭapāyataḥ |
paryakkṛtācalacchāyo nirnīḍastāpavarjitaḥ

तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।
ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम्

tasmin mahāyogamaye mumukṣuśaraṇe surāḥ |
dadṛśuḥ śivamāsīnaṃ tyaktāmarṣamivāntakam

सनन्दनाद्यैर्महासिद्धैः शान्तैः संशान्तविग्रहम् ।
उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम्

sanandanādyairmahāsiddhaiḥ śāntaiḥ saṃśāntavigraham |
upāsyamānaṃ sakhyā ca bhartrā guhyakarakṣasām

विद्यातपोयोगपथं आस्थितं तमधीश्वरम् ।
चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्यात् लोकमङ्गलम्

vidyātapoyogapathaṃ āsthitaṃ tamadhīśvaram |
carantaṃ viśvasuhṛdaṃ vātsalyāt lokamaṅgalam

लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् ।
अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम्

liṅgaṃ ca tāpasābhīṣṭaṃ bhasmadaṇḍajaṭājinam |
aṅgena sandhyābhrarucā candralekhāṃ ca bibhratam

उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् ।
नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम्

upaviṣṭaṃ darbhamayyāṃ bṛsyāṃ brahma sanātanam |
nāradāya pravocantaṃ pṛcchate śṛṇvatāṃ satām

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि ।
बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालां आसीनं तर्कमुद्रया

kṛtvorau dakṣiṇe savyaṃ pādapadmaṃ ca jānuni |
bāhuṃ prakoṣṭhe'kṣamālāṃ āsīnaṃ tarkamudrayā

तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं
व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् ।
सलोकपाला मुनयो मनूनां
आद्यं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः

taṃ brahmanirvāṇasamādhimāśritaṃ
vyupāśritaṃ giriśaṃ yogakakṣām |
salokapālā munayo manūnāṃ
ādyaṃ manuṃ prāñjalayaḥ praṇemuḥ

स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं
सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रिः ।
उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन
मर्हत्तमः कस्य यथैव विष्णुः

sa tūpalabhyāgatamātmayoniṃ
surāsureśairabhivanditāṅghriḥ |
utthāya cakre śirasābhivandana
marhattamaḥ kasya yathaiva viṣṇuḥ

तथापरे सिद्धगणा महर्षिभिः
ये वै समन्तादनु नीललोहितम् ।
नमस्कृतः प्राह शशाङ्कशेखरं
कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभूः

tathāpare siddhagaṇā maharṣibhiḥ
ye vai samantādanu nīlalohitam |
namaskṛtaḥ prāha śaśāṅkaśekharaṃ
kṛtapraṇāmaṃ prahasannivātmabhūḥ

जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।
शक्तेः शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्मा निरन्तरम्

jāne tvāmīśaṃ viśvasya jagato yonibījayoḥ |
śakteḥ śivasya ca paraṃ yattadbrahmā nirantaram

त्वमेव भगवन् एतत् शिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।
विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन् ऊर्णपटो यथा

tvameva bhagavan etat śivaśaktyoḥ svarūpayoḥ |
viśvaṃ sṛjasi pāsyatsi krīḍan ūrṇapaṭo yathā

त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये
दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् ।
त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो
यान्ब्राह्मणाः श्रद्दधते धृतव्रताः

tvameva dharmārthadughābhipattaye
dakṣeṇa sūtreṇa sasarjithādhvaram |
tvayaiva loke'vasitāśca setavo
yānbrāhmaṇāḥ śraddadhate dhṛtavratāḥ

त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां
कर्तुः स्वलोकं तनुषे स्वः परं वा ।
अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं
विपर्ययः केन तदेव कस्यचित्

tvaṃ karmaṇāṃ maṅgala maṅgalānāṃ
kartuḥ svalokaṃ tanuṣe svaḥ paraṃ vā |
amaṅgalānāṃ ca tamisramulbaṇaṃ
viparyayaḥ kena tadeva kasyacit

न वै सतां त्वत् चरणार्पितात्मनां
भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।
भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां
प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम्

na vai satāṃ tvat caraṇārpitātmanāṃ
bhūteṣu sarveṣvabhipaśyatāṃ tava |
bhūtāni cātmanyapṛthagdidṛkṣatāṃ
prāyeṇa roṣo'bhibhavedyathā paśum

पृथग्धियः कर्मदृशो दुराशयाः
परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् ।
परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदाः
तान्मावधीद् दैववधान् भवद्विधः

pṛthagdhiyaḥ karmadṛśo durāśayāḥ
parodayenārpitahṛdrujo'niśam |
parān duruktairvitudantyaruntudāḥ
tānmāvadhīd daivavadhān bhavadvidhaḥ

यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया
दुरन्तया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।
कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां
न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम्

yasminyadā puṣkaranābhamāyayā
durantayā spṛṣṭadhiyaḥ pṛthagdṛśaḥ |
kurvanti tatra hyanukampayā kṛpāṃ
na sādhavo daivabalātkṛte kramam

भवांस्तु पुंसः परमस्य मायया
दुरन्तयास्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।
तया हतात्मस्वनुकर्मचेतः
स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो

bhavāṃstu puṃsaḥ paramasya māyayā
durantayāspṛṣṭamatiḥ samastadṛk |
tayā hatātmasvanukarmacetaḥ
svanugrahaṃ kartumihārhasi prabho

कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भोः
त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः ।
न यत्र भागं तव भागिनो ददुः
कुयाजिनो येन मखो निनीयते

kurvadhvarasyoddharaṇaṃ hatasya bhoḥ
tvayāsamāptasya mano prajāpateḥ |
na yatra bhāgaṃ tava bhāgino daduḥ
kuyājino yena makho ninīyate

जीवताद् यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भगः ।
भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत्

jīvatād yajamāno'yaṃ prapadyetākṣiṇī bhagaḥ |
bhṛgoḥ śmaśrūṇi rohantu pūṣṇo dantāśca pūrvavat

देवानां भग्नगात्राणां ऋत्विजां चायुधाश्मभिः ।
भवतानुगृहीतानां आशु मन्योऽस्त्वनातुरम्

devānāṃ bhagnagātrāṇāṃ ṛtvijāṃ cāyudhāśmabhiḥ |
bhavatānugṛhītānāṃ āśu manyo'stvanāturam

एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै ।
यज्ञस्ते रुद्र भागेन कल्पतां अद्य यज्ञहन्

eṣa te rudra bhāgo'stu yaducchiṣṭo'dhvarasya vai |
yajñaste rudra bhāgena kalpatāṃ adya yajñahan