अध्याय 18: पृथु द्वारा सबके लिए पृथ्वी का दोहन

इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् ।
पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना

itthaṃ pṛthumabhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam |
punarāhāvanirbhītā saṃstabhyātmānamātmanā

सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे ।
सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः

sanniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me |
sarvataḥ sāramādatte yathā madhukaro budhaḥ

अस्मिन् लोकेऽथवामुष्मिन् मुनिभिः तत्त्वदर्शिभिः ।
दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये

asmin loke'thavāmuṣmin munibhiḥ tattvadarśibhiḥ |
dṛṣṭā yogāḥ prayuktāśca puṃsāṃ śreyaḥprasiddhaye

तानातिष्ठति यः सम्यग् उपायान् पूर्वदर्शितान् ।
अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा

tānātiṣṭhati yaḥ samyag upāyān pūrvadarśitān |
avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate'ñjasā

तान् अनादृत्य योऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम् ।
तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुनः पुनः

tān anādṛtya yo'vidvān arthān ārabhate svayam |
tasya vyabhicarantyarthā ārabdhāśca punaḥ punaḥ

पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते ।
भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिः अधृतव्रतैः

purā sṛṣṭā hyoṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate |
bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhiḥ adhṛtavrataiḥ

अपालितानादृता च भवद्भिः लोकपालकैः ।
चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधीः

apālitānādṛtā ca bhavadbhiḥ lokapālakaiḥ |
corībhūte'tha loke'haṃ yajñārthe'grasamoṣadhīḥ

नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा ।
तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति

nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā |
tatra yogena dṛṣṭena bhavānādātumarhati

वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव ।
धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामान् अनुरूपं च दोहनम्

vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava |
dhokṣye kṣīramayān kāmān anurūpaṃ ca dohanam

दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन ।
अन्नं ईप्सितमूर्जस्वद् भगवान् वाञ्छते यदि

dogdhāraṃ ca mahābāho bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
annaṃ īpsitamūrjasvad bhagavān vāñchate yadi

समां च कुरु मां राजन् देववृष्टं यथा पयः ।
अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो

samāṃ ca kuru māṃ rājan devavṛṣṭaṃ yathā payaḥ |
apartāvapi bhadraṃ te upāvarteta me vibho

इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः ।
वत्सं कृत्वा मनुं पाणौ अदुहत्सकलौषधीः

iti priyaṃ hitaṃ vākyaṃ bhuva ādāya bhūpatiḥ |
vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇau aduhatsakalauṣadhīḥ

तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः ।
ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम्

tathāpare ca sarvatra sāramādadate budhāḥ |
tato'nye ca yathākāmaṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām

ऋषयो दुदुहुर्देवीं इन्द्रियेष्वथ सत्तम ।
वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि

ṛṣayo duduhurdevīṃ indriyeṣvatha sattama |
vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaśchandomayaṃ śuci

कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोमं अदूदुहन् ।
हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः

kṛtvā vatsaṃ suragaṇā indraṃ somaṃ adūduhan |
hiraṇmayena pātreṇa vīryamojo balaṃ payaḥ

दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादं असुरर्षभम् ।
विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम्

daiteyā dānavā vatsaṃ prahlādaṃ asurarṣabham |
vidhāyādūduhan kṣīramayaḥpātre surāsavam

गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः ।
वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्

gandharvāpsaraso'dhukṣan pātre padmamaye payaḥ |
vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam

वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत ।
आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः

vatsena pitaro'ryamṇā kavyaṃ kṣīramadhukṣata |
āmapātre mahābhāgāḥ śraddhayā śrāddhadevatāḥ

प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् ।
सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः

prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṅkalpanāmayīm |
siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ

अन्ये च मायिनो मायां अन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् ।
मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम्

anye ca māyino māyāṃ antardhānādbhutātmanām |
mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhurdhāraṇāmayīm

यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः ।
भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्

yakṣarakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ |
bhūteśavatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam

तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्च तक्षकम् ।
विधाय वत्सं दुदुहुः बिलपात्रे विषं पयः

tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāśca takṣakam |
vidhāya vatsaṃ duduhuḥ bilapātre viṣaṃ payaḥ

पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् ।
अरण्यपात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः

paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca govṛṣam |
araṇyapātre cādhukṣan mṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ

क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे ।
सुपर्णवत्सा विहगाः चरं च अचरमेव च

kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare |
suparṇavatsā vihagāḥ caraṃ ca acarameva ca

वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः ।
गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु

vaṭavatsā vanaspatayaḥ pṛthagrasamayaṃ payaḥ |
girayo himavadvatsā nānādhātūn svasānuṣu

सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक्पयः ।
सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम्

sarve svamukhyavatsena sve sve pātre pṛthakpayaḥ |
sarvakāmadughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām

एवं पृथ्वादयः पृथ्वीं अन्नादाः स्वन्नमात्मनः ।
दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह

evaṃ pṛthvādayaḥ pṛthvīṃ annādāḥ svannamātmanaḥ |
dohavatsādibhedena kṣīrabhedaṃ kurūdvaha

ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः ।
दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः

tato mahīpatiḥ prītaḥ sarvakāmadughāṃ pṛthuḥ |
duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛvatsalaḥ

चूर्णयन्स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् ।
भूमण्डलं इदं वैन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः

cūrṇayansvadhanuṣkoṭyā girikūṭāni rājarāṭ |
bhūmaṇḍalaṃ idaṃ vainyaḥ prāyaścakre samaṃ vibhuḥ

अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता ।
निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हतः

athāsmin bhagavān vainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā |
nivāsān kalpayāṃ cakre tatra tatra yathārhataḥ

ग्रामान्पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च ।
घोषान् व्रजान् सशिबिरान् आकरान् खेटखर्वटान्

grāmānpuraḥ pattanāni durgāṇi vividhāni ca |
ghoṣān vrajān saśibirān ākarān kheṭakharvaṭān

प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना ।
यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः

prākpṛthoriha naivaiṣā puragrāmādikalpanā |
yathāsukhaṃ vasanti sma tatra tatrākutobhayāḥ