अध्याय 19: इन्द्र द्वारा पृथु के यज्ञ के अश्व की चोरी

अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन सः ।
ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती

athādīkṣata rājā tu hayamedhaśatena saḥ |
brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī

तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मनः ।
शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम्

tadabhipretya bhagavān karmātiśayamātmanaḥ |
śatakraturna mamṛṣe pṛthoryajñamahotsavam

यत्र यज्ञपतिः साक्षाद् भगवान् हरिरीश्वरः ।
अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरुः प्रभुः

yatra yajñapatiḥ sākṣād bhagavān harirīśvaraḥ |
anvabhūyata sarvātmā sarvalokaguruḥ prabhuḥ

अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालैः सहानुगैः ।
उपगीयमानो गन्धर्वैः मुनिभिश्चाप्सरोगणैः

anvito brahmaśarvābhyāṃ lokapālaiḥ sahānugaiḥ |
upagīyamāno gandharvaiḥ munibhiścāpsarogaṇaiḥ

सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः ।
सुनन्दनन्दप्रमुखाः पार्षदप्रवरा हरेः

siddhā vidyādharā daityā dānavā guhyakādayaḥ |
sunandanandapramukhāḥ pārṣadapravarā hareḥ

कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकादयः ।
तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः

kapilo nārado datto yogeśāḥ sanakādayaḥ |
tamanvīyurbhāgavatā ye ca tatsevanotsukāḥ

यत्र धर्मदुघा भूमिः सर्वकामदुघा सती ।
दोग्धि स्माभीप्सितान् अर्थान् यजमानस्य भारत

yatra dharmadughā bhūmiḥ sarvakāmadughā satī |
dogdhi smābhīpsitān arthān yajamānasya bhārata

ऊहुः सर्वरसान्नद्यः क्षीरदध्यन्नगोरसान् ।
तरवो भूरिवर्ष्माणः प्रासूयन्त मधुच्युतः

ūhuḥ sarvarasānnadyaḥ kṣīradadhyannagorasān |
taravo bhūrivarṣmāṇaḥ prāsūyanta madhucyutaḥ

सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् ।
उपायनं उपाजह्रुः सर्वे लोकाः सपालकाः

sindhavo ratnanikarān girayo'nnaṃ caturvidham |
upāyanaṃ upājahruḥ sarve lokāḥ sapālakāḥ

इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् ।
असूयन् भगवान् इन्द्रः प्रतिघातमचीकरत्

iti cādhokṣajeśasya pṛthostu paramodayam |
asūyan bhagavān indraḥ pratighātamacīkarat

चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् ।
वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन् अपोवाह तिरोहितः

carameṇāśvamedhena yajamāne yajuṣpatim |
vainye yajñapaśuṃ spardhan apovāha tirohitaḥ

तं अत्रिर्भगवानैक्षत् त्वरमाणं विहायसा ।
आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रमः

taṃ atrirbhagavānaikṣat tvaramāṇaṃ vihāyasā |
āmuktamiva pākhaṇḍaṃ yo'dharme dharmavibhramaḥ

अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथः ।
अन्वधावत सङ्क्रुद्धः तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

atriṇā codito hantuṃ pṛthuputro mahārathaḥ |
anvadhāvata saṅkruddhaḥ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् ।
जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति

taṃ tādṛśākṛtiṃ vīkṣya mene dharmaṃ śarīriṇam |
jaṭilaṃ bhasmanācchannaṃ tasmai bāṇaṃ na muñcati

वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् ।
जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम्

vadhānnivṛttaṃ taṃ bhūyo hantave'triracodayat |
jahi yajñahanaṃ tāta mahendraṃ vibudhādhamam

एवं वैन्यसुतः प्रोक्तः त्वरमाणं विहायसा ।
अन्वद्रवद् अभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव

evaṃ vainyasutaḥ proktaḥ tvaramāṇaṃ vihāyasā |
anvadravad abhikruddho rāvaṇaṃ gṛdhrarāḍiva

सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट् ।
वीरः स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञं उपेयिवान्

so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasmā antarhitaḥ svarāṭ |
vīraḥ svapaśumādāya pituryajñaṃ upeyivān

तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षयः ।
नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो

tattasya cādbhutaṃ karma vicakṣya paramarṣayaḥ |
nāmadheyaṃ dadustasmai vijitāśva iti prabho

उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरिः ।
चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभुः

upasṛjya tamastīvraṃ jahārāśvaṃ punarhariḥ |
caṣālayūpataśchanno hiraṇyaraśanaṃ vibhuḥ

अत्रिः सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा ।
कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत

atriḥ sandarśayāmāsa tvaramāṇaṃ vihāyasā |
kapālakhaṭvāṅgadharaṃ vīro nainamabādhata

अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा ।
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट्

atriṇā coditastasmai sandadhe viśikhaṃ ruṣā |
so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasthāvantarhitaḥ svarāṭ

वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् ।
तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बलाः

vīraścāśvamupādāya pitṛyajñamathāvrajat |
tadavadyaṃ hare rūpaṃ jagṛhurjñānadurbalāḥ

यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया ।
तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते

yāni rūpāṇi jagṛhe indro hayajihīrṣayā |
tāni pāpasya khaṇḍāni liṅgaṃ khaṇḍamihocyate

एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया ।
तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम्

evamindre haratyaśvaṃ vainyayajñajighāṃsayā |
tadgṛhītavisṛṣṭeṣu pākhaṇḍeṣu matirnṛṇām

धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु ।
प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु

dharma ityupadharmeṣu nagnaraktapaṭādiṣu |
prāyeṇa sajjate bhrāntyā peśaleṣu ca vāgmiṣu

तदभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथुपराक्रमः ।
इन्द्राय कुपितो बाणं आदत्तोद्यतकार्मुकः

tadabhijñāya bhagavān pṛthuḥ pṛthuparākramaḥ |
indrāya kupito bāṇaṃ ādattodyatakārmukaḥ

तमृत्विजः शक्रवधाभिसन्धितं
विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् ।
निवारयामासुरहो महामते
न युज्यतेऽत्रान्यवधः प्रचोदितात्

tamṛtvijaḥ śakravadhābhisandhitaṃ
vicakṣya duṣprekṣyamasahyaraṃhasam |
nivārayāmāsuraho mahāmate
na yujyate'trānyavadhaḥ pracoditāt

वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनं
ह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् ।
अयातयामोपहवैरनन्तरं
प्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम्

vayaṃ marutvantamihārthanāśanaṃ
hvayāmahe tvacchravasā hatatviṣam |
ayātayāmopahavairanantaraṃ
prasahya rājan juhavāma te'hitam

इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा ।
स्रुग्घस्तान् जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत

ityāmantrya kratupatiṃ vidurāsyartvijo ruṣā |
srugghastān juhvato'bhyetya svayambhūḥ pratyaṣedhata

न वध्यो भवतां इन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनुः ।
यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनवः सुराः

na vadhyo bhavatāṃ indro yadyajño bhagavattanuḥ |
yaṃ jighāṃsatha yajñena yasyeṣṭāstanavaḥ surāḥ

तदिदं पश्यत महद् धर्मव्यतिकरं द्विजाः ।
इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मैतद्विजिघांसता

tadidaṃ paśyata mahad dharmavyatikaraṃ dvijāḥ |
indreṇānuṣṭhitaṃ rājñaḥ karmaitadvijighāṃsatā

पृथुकीर्तेः पृथोर्भूयात् तर्ह्येकोनशतक्रतुः ।
अलं ते क्रतुभिः स्विष्टैः यद्भवान् मोक्षधर्मवित्

pṛthukīrteḥ pṛthorbhūyāt tarhyekonaśatakratuḥ |
alaṃ te kratubhiḥ sviṣṭaiḥ yadbhavān mokṣadharmavit

नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि ।
उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ

naivātmane mahendrāya roṣamāhartumarhasi |
ubhāvapi hi bhadraṃ te uttamaślokavigrahau

मास्मिन्महाराज कृथाः स्म चिन्तां
निशामयास्मद्वच आदृतात्मा ।
यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुं
मनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम्

māsminmahārāja kṛthāḥ sma cintāṃ
niśāmayāsmadvaca ādṛtātmā |
yaddhyāyato daivahataṃ nu kartuṃ
mano'tiruṣṭaṃ viśate tamo'ndham

क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रहः ।
धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैः इन्द्रनिर्मितैः

kraturviramatāmeṣa deveṣu duravagrahaḥ |
dharmavyatikaro yatra pākhaṇḍaiḥ indranirmitaiḥ

एभिरिन्द्रोपसंसृष्टैः पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् ।
ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट्

ebhirindropasaṃsṛṣṭaiḥ pākhaṇḍairhāribhirjanam |
hriyamāṇaṃ vicakṣvainaṃ yaste yajñadhrugaśvamuṭ

भवान्परित्रातुमिहावतीर्णो
धर्मं जनानां समयानुरूपम् ।
वेनापचारादवलुप्तमद्य
तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य

bhavānparitrātumihāvatīrṇo
dharmaṃ janānāṃ samayānurūpam |
venāpacārādavaluptamadya
taddehato viṣṇukalāsi vainya

स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते
सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि ।
ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं
प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि

sa tvaṃ vimṛśyāsya bhavaṃ prajāpate
saṅkalpanaṃ viśvasṛjāṃ pipīpṛhi |
aindrīṃ ca māyāmupadharmamātaraṃ
pracaṇḍapākhaṇḍapathaṃ prabho jahi

इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः ।
तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे

itthaṃ sa lokaguruṇā samādiṣṭo viśāmpatiḥ |
tathā ca kṛtvā vātsalyaṃ maghonāpi ca sandadhe

कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे ।
वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिताः

kṛtāvabhṛthasnānāya pṛthave bhūrikarmaṇe |
varāndaduste varadā ye tadbarhiṣi tarpitāḥ

विप्राः सत्याशिषस्तुष्टाः श्रद्धया लब्धदक्षिणाः ।
आशिषो युयुजुः क्षत्तः आदिराजाय सत्कृताः

viprāḥ satyāśiṣastuṣṭāḥ śraddhayā labdhadakṣiṇāḥ |
āśiṣo yuyujuḥ kṣattaḥ ādirājāya satkṛtāḥ

त्वयाऽऽहूता महाबाहो सर्व एव समागताः ।
पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवाः

tvayā''hūtā mahābāho sarva eva samāgatāḥ |
pūjitā dānamānābhyāṃ pitṛdevarṣimānavāḥ