अध्याय 17: गोरूपधारी पृथ्वी का पृथु द्वारा पीछा

एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुणकर्मभिः ।
छन्दयामास तान् कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च

evaṃ sa bhagavān vainyaḥ khyāpito guṇakarmabhiḥ |
chandayāmāsa tān kāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधसः ।
पौरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत्

brāhmaṇapramukhān varṇān bhṛtyāmātyapurodhasaḥ |
paurān jānapadān śreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat

कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी ।
यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम्

kasmāddadhāra gorūpaṃ dharitrī bahurūpiṇī |
yāṃ dudoha pṛthustatra ko vatso dohanaṃ ca kim

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् ।
तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोरपाहरत्

prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham |
tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetorapāharat

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् ।
लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः

sanatkumārādbhagavato brahman brahmaviduttamāt |
labdhvā jñānaṃ savijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः ।
श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम्

yaccānyadapi kṛṣṇasya bhavān bhagavataḥ prabhoḥ |
śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrvadehakathāśrayam

भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च ।
वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद् वैन्यरूपेण गामिमाम्

bhaktāya me'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca |
vaktumarhasi yo'duhyad vainyarūpeṇa gāmimām

चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति ।
प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेयः प्रत्यभाषत

codito vidureṇaivaṃ vāsudevakathāṃ prati |
praśasya taṃ prītamanā maitreyaḥ pratyabhāṣata

यदाभिषिक्तः पृथुरङ्ग विप्रैः
आमंत्रितो जनतायाश्च पालः ।
प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्य
क्षुत्क्षामदेहाः पतिमभ्यवोचन्

yadābhiṣiktaḥ pṛthuraṅga vipraiḥ
āmaṃtrito janatāyāśca pālaḥ |
prajā niranne kṣitipṛṣṭha etya
kṣutkṣāmadehāḥ patimabhyavocan

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्ता
यथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षाः ।
त्वामद्य याताः शरणं शरण्यं
यः साधितो वृत्तिकरः पतिर्नः

vayaṃ rājañjāṭhareṇābhitaptā
yathāgninā koṭarasthena vṛkṣāḥ |
tvāmadya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ
yaḥ sādhito vṛttikaraḥ patirnaḥ

तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नं
क्षुधार्दितानां नरदेवदेव ।
यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा
वार्तापतिस्त्वं किल लोकपालः

tanno bhavānīhatu rātave'nnaṃ
kṣudhārditānāṃ naradevadeva |
yāvanna naṅkṣyāmaha ujjhitorjā
vārtāpatistvaṃ kila lokapālaḥ

पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् ।
दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत

pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam |
dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so'nvapadyata

इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासनः ।
सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा

iti vyavasito buddhyā pragṛhītaśarāsanaḥ |
sandadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhastripurahā yathā

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् ।
गौः सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता

pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam |
gauḥ satyapādravadbhītā mṛgīva mṛgayudrutā

तामन्वधावत्तद्वैन्यः कुपितोऽत्यरुणेक्षणः ।
शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते

tāmanvadhāvattadvainyaḥ kupito'tyaruṇekṣaṇaḥ |
śaraṃ dhanuṣi sandhāya yatra yatra palāyate

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः ।
धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम्

sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ |
dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजाः ।
त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता

loke nāvindata trāṇaṃ vainyānmṛtyoriva prajāḥ |
trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā

उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल ।
त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान्

uvāca ca mahābhāgaṃ dharmajñāpannavatsala |
trāhi māmapi bhūtānāṃ pālane'vasthito bhavān

स त्वं जिघांससे कस्माद् दीनामकृतकिल्बिषाम् ।
अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मतः

sa tvaṃ jighāṃsase kasmād dīnāmakṛtakilbiṣām |
ahaniṣyatkathaṃ yoṣāṃ dharmajña iti yo mataḥ

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्वपि जन्तवः ।
किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सलाः

praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsvapi jantavaḥ |
kimuta tvadvidhā rājan karuṇā dīnavatsalāḥ

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
आत्मानं च प्रजाश्चेमाः कथं अम्भसि धास्यसि

māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam |
ātmānaṃ ca prajāścemāḥ kathaṃ ambhasi dhāsyasi

वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु

vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi macchāsanaparāṅmukhīm |
bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पयः ।
तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते

yavasaṃ jagdhyanudinaṃ naiva dogdhyaudhasaṃ payaḥ |
tasyāmevaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक्सृष्टानि स्वयम्भुवा ।
न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधीः

tvaṃ khalvoṣadhibījāni prāksṛṣṭāni svayambhuvā |
na muñcasyātmaruddhāni māmavajñāya mandadhīḥ

अमूषां क्षुत्परीतानां आर्तानां परिदेवितम् ।
शमयिष्यामि मद्बाणैः भिन्नायास्तव मेदसा

amūṣāṃ kṣutparītānāṃ ārtānāṃ paridevitam |
śamayiṣyāmi madbāṇaiḥ bhinnāyāstava medasā

पुमान्योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधमः ।
भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवधः

pumānyoṣiduta klība ātmasambhāvano'dhamaḥ |
bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tadvadho'vadhaḥ

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलशः शरैः ।
आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः

tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyāgāṃ tilaśaḥ śaraiḥ |
ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् ।
प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जातवेपथुः

evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntamiva bibhratam |
praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī sañjātavepathuḥ

नमः परस्मै पुरुषाय मायया
विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने ।
नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत
द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये

namaḥ parasmai puruṣāya māyayā
vinyastanānātanave guṇātmane |
namaḥ svarūpānubhavena nirdhuta
dravyakriyākārakavibhramormaye

येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता
धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रहः ।
स एव मां हन्तुमुदायुधः स्वराड्
उपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये

yenāhamātmāyatanaṃ vinirmitā
dhātrā yato'yaṃ guṇasargasaṅgrahaḥ |
sa eva māṃ hantumudāyudhaḥ svarāḍ
upasthito'nyaṃ śaraṇaṃ kamāśraye

य एतदादावसृजच्चराचरं
स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया ।
तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यतः
कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति

ya etadādāvasṛjaccarācaraṃ
svamāyayātmāśrayayāvitarkyayā |
tayaiva so'yaṃ kila goptumudyataḥ
kathaṃ nu māṃ dharmaparo jighāṃsati

नूनं बतेशस्य समीहितं जनैः
तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभिः ।
न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद्
योऽनेक एकः परतश्च ईश्वरः

nūnaṃ bateśasya samīhitaṃ janaiḥ
tanmāyayā durjayayākṛtātmabhiḥ |
na lakṣyate yastvakarodakārayad
yo'neka ekaḥ parataśca īśvaraḥ

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभिः
द्रव्यक्रियाकारक चेतनात्मभिः ।
तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये
नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे

sargādi yo'syānuruṇaddhi śaktibhiḥ
dravyakriyākāraka cetanātmabhiḥ |
tasmai samunnaddhaniruddhaśaktaye
namaḥ parasmai puruṣāya vedhase

स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद्
भूतेन्द्रियान्तःकरणात्मकं विभो ।
संस्थापयिष्यन्नज मां रसातलाद्
अभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकरः

sa vai bhavānātmavinirmitaṃ jagad
bhūtendriyāntaḥkaraṇātmakaṃ vibho |
saṃsthāpayiṣyannaja māṃ rasātalād
abhyujjahārāmbhasa ādisūkaraḥ

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिताः
प्रजा भवानद्य रिरक्षिषुः किल ।
स वीरमूर्तिः समभूद् धराधरो
यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि

apāmupasthe mayi nāvyavasthitāḥ
prajā bhavānadya rirakṣiṣuḥ kila |
sa vīramūrtiḥ samabhūd dharādharo
yo māṃ payasyugraśaro jighāṃsasi

नूनं जनैरीहितमीश्वराणां
अस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया ।
न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभिः
तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्यः

nūnaṃ janairīhitamīśvarāṇāṃ
asmadvidhaistadguṇasargamāyayā |
na jñāyate mohitacittavartmabhiḥ
tebhyo namo vīrayaśaskarebhyaḥ