अध्याय 7: विदुर की शंकाएँ और आगे के प्रश्न

एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुधः ।
प्रीणयन्निव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत

evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyanasuto budhaḥ |
prīṇayanniva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata

ब्रह्मन् कथं भगवतः चिन्मात्रस्याविकारिणः ।
लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः

brahman kathaṃ bhagavataḥ cinmātrasyāvikāriṇaḥ |
līlayā cāpi yujyeran nirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ

क्रीडायां उद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यतः ।
स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः

krīḍāyāṃ udyamo'rbhasya kāmaścikrīḍiṣānyataḥ |
svatastṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ

अस्राक्षीत् भगवान् विश्वं गुणमय्याऽऽत्ममायया ।
तया संस्थापयत्येतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति

asrākṣīt bhagavān viśvaṃ guṇamayyā''tmamāyayā |
tayā saṃsthāpayatyetad bhūyaḥ pratyapidhāsyati

देशतः कालतो योऽसौ अवस्थातः स्वतोऽन्यतः ।
अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम्

deśataḥ kālato yo'sau avasthātaḥ svato'nyataḥ |
aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham

भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः ।
अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः

bhagavāneka evaiṣa sarvakṣetreṣvavasthitaḥ |
amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ

एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे ।
तन्नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्

etasminme mano vidvan khidyate'jñānasaṅkaṭe |
tannaḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat

स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः ।
प्रत्याह भगवच्चित्तः स्मयन्निव गतस्मयः

sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattvajijñāsunā muniḥ |
pratyāha bhagavaccittaḥ smayanniva gatasmayaḥ

सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते ।
ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम्

seyaṃ bhagavato māyā yannayena virudhyate |
īśvarasya vimuktasya kārpaṇyamuta bandhanam

यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः ।
प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः

yadarthena vināmuṣya puṃsa ātmaviparyayaḥ |
pratīyata upadraṣṭuḥ svaśiraśchedanādikaḥ

यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः ।
दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुः आत्मनोऽनात्मनो गुणः

yathā jale candramasaḥ kampādistatkṛto guṇaḥ |
dṛśyate'sannapi draṣṭuḥ ātmano'nātmano guṇaḥ

स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया ।
भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह

sa vai nivṛttidharmeṇa vāsudevānukampayā |
bhagavadbhaktiyogena tirodhatte śanairiha

यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ ।
विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः

yadendriyoparāmo'tha draṣṭrātmani pare harau |
vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ

अशेषसङ्क्लेशशमं विधत्ते
गुणानुवादश्रवणं मुरारेः ।
किं वा पुनस्तच्चरणारविन्द
परागसेवारतिरात्मलब्धा

aśeṣasaṅkleśaśamaṃ vidhatte
guṇānuvādaśravaṇaṃ murāreḥ |
kiṃ vā punastaccaraṇāravinda
parāgasevāratirātmalabdhā

सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो ।
उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति

sañchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho |
ubhayatrāpi bhagavan mano me sampradhāvati

साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन् आत्ममायायनं हरेः ।
आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहिः

sādhvetad vyāhṛtaṃ vidvan ātmamāyāyanaṃ hareḥ |
ābhātyapārthaṃ nirmūlaṃ viśvamūlaṃ na yadbahiḥ

यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः ।
तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः

yaśca mūḍhatamo loke yaśca buddheḥ paraṃ gataḥ |
tāvubhau sukhamedhete kliśyatyantarito janaḥ

अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः ।
तां चापि युष्मच्चरण सेवयाहं पराणुदे

arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ |
tāṃ cāpi yuṣmaccaraṇa sevayāhaṃ parāṇude

यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः ।
रतिरासो भवेत्तीव्रः पादयोर्व्यसनार्दनः

yatsevayā bhagavataḥ kūṭasthasya madhudviṣaḥ |
ratirāso bhavettīvraḥ pādayorvyasanārdanaḥ

दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु ।
यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः

durāpā hyalpatapasaḥ sevā vaikuṇṭhavartmasu |
yatropagīyate nityaṃ devadevo janārdanaḥ

सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराणि अनुक्रमात् ।
तेभ्यो विराजं उद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभुः

sṛṣṭvāgre mahadādīni savikārāṇi anukramāt |
tebhyo virājaṃ uddhṛtya tamanu prāviśadvibhuḥ

यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् ।
यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाशं समासते

yamāhurādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghryūrubāhukam |
yatra viśva ime lokāḥ savikāśaṃ samāsate

यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियः त्रिवृत् ।
त्वयेरितो यतो वर्णाः तद्विभूतीर्वदस्व नः

yasmin daśavidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyaḥ trivṛt |
tvayerito yato varṇāḥ tadvibhūtīrvadasva naḥ

यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः ।
प्रजा विचित्राकृतय आसन्याभिरिदं ततम्

yatra putraiśca pautraiśca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ |
prajā vicitrākṛtaya āsanyābhiridaṃ tatam

प्रजापतीनां स पतिः चकॢपे कान् प्रजापतीन् ।
सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून् मन्वन्तराधिपान्

prajāpatīnāṃ sa patiḥ cakḷpe kān prajāpatīn |
sargāṃścaivānusargāṃśca manūn manvantarādhipān

एतेषामपि वंशांश्च वंशानुचरितानि च ।
उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते

eteṣāmapi vaṃśāṃśca vaṃśānucaritāni ca |
uparyadhaśca ye lokā bhūmermitrātmajāsate

तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ।
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृप पतत्त्रिणाम् ।
वद नः सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम्

teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūrlokasya ca varṇaya |
tiryaṅmānuṣadevānāṃ sarīsṛpa patattriṇām |
vada naḥ sargasaṃvyūhaṃ gārbhasvedadvijodbhidām

गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् ।
सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम्

guṇāvatārairviśvasya sargasthityapyayāśrayam |
sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāravikramam

वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः ।
ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम्

varṇāśramavibhāgāṃśca rūpaśīlasvabhāvataḥ |
ṛṣīṇāṃ janmakarmāṇi vedasya ca vikarṣaṇam

यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ।
नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तंत्रं वा भगवत्स्मृतम्

yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho |
naiṣkarmyasya ca sāṅkhyasya taṃtraṃ vā bhagavatsmṛtam

पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् ।
जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजाः

pāṣaṇḍapathavaiṣamyaṃ pratilomaniveśanam |
jīvasya gatayo yāśca yāvatīrguṇakarmajāḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधतः ।
वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ nimittānyavirodhataḥ |
vārtāyā daṇḍanīteśca śrutasya ca vidhiṃ pṛthak

श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितॄणां सर्गमेव च ।
ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम्

śrāddhasya ca vidhiṃ brahman pitṝṇāṃ sargameva ca |
grahanakṣatratārāṇāṃ kālāvayavasaṃsthitim

दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयोः फलम् ।
प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि

dānasya tapaso vāpi yacceṣṭāpūrtayoḥ phalam |
pravāsasthasya yo dharmo yaśca puṃsa utāpadi

येन वा भगवान् तुस्तुष्येद् धर्मयोनिर्जनार्दनः ।
सम्प्रसीदति वा येषां एतत् आख्याहि मेऽनघ

yena vā bhagavān tustuṣyed dharmayonirjanārdanaḥ |
samprasīdati vā yeṣāṃ etat ākhyāhi me'nagha

अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम ।
अनापृष्टमपि ब्रूयुः गुरवो दीनवत्सलाः

anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ ca dvijottama |
anāpṛṣṭamapi brūyuḥ guravo dīnavatsalāḥ

तत्त्वानां भगवन् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः ।
तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते

tattvānāṃ bhagavan teṣāṃ katidhā pratisaṅkramaḥ |
tatremaṃ ka upāsīran ka u svidanuśerate

पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च ।
ज्ञानं च नैगमं यत्तद् गुरुशिष्यप्रयोजनम्

puruṣasya ca saṃsthānaṃ svarūpaṃ vā parasya ca |
jñānaṃ ca naigamaṃ yattad guruśiṣyaprayojanam

निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभिः ।
स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा

nimittāni ca tasyeha proktānyanaghasūribhiḥ |
svato jñānaṃ kutaḥ puṃsāṃ bhaktirvairāgyameva vā

एतान्मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्मविवित्सया ।
ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वात् अजया नष्टचक्षुषः

etānme pṛcchataḥ praśnān hareḥ karmavivitsayā |
brūhi me'jñasya mitratvāt ajayā naṣṭacakṣuṣaḥ

सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ ।
जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि

sarve vedāśca yajñāśca tapo dānāni cānagha |
jīvābhayapradānasya na kurvīran kalāmapi

स इत्थं आपृष्टपुराणकल्पः
कुरुप्रधानेन मुनिप्रधानः ।
प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां
सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह

sa itthaṃ āpṛṣṭapurāṇakalpaḥ
kurupradhānena munipradhānaḥ |
pravṛddhaharṣo bhagavatkathāyāṃ
sañcoditastaṃ prahasannivāha