अध्याय 8: नाभिकमल पर ब्रह्मा का प्राकट्य

सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो
यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः ।
बभूविथेहाजितकीर्तिमालां
पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम्

satsevanīyo bata pūruvaṃśo
yallokapālo bhagavatpradhānaḥ |
babhūvithehājitakīrtimālāṃ
pade pade nūtanayasyabhīkṣṇam

सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं
महद्गतानां विरमाय तस्य ।
प्रवर्तये भागवतं पुराणं
यदाह साक्षात् भगवान् ऋषिभ्यः

so'haṃ nṛṇāṃ kṣullasukhāya duḥkhaṃ
mahadgatānāṃ viramāya tasya |
pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ
yadāha sākṣāt bhagavān ṛṣibhyaḥ

आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं
सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् ।
विवित्सवस्तत्त्वमतः परस्य
कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन्

āsīnamurvyāṃ bhagavantamādyaṃ
saṅkarṣaṇaṃ devamakuṇṭhasattvam |
vivitsavastattvamataḥ parasya
kumāramukhyā munayo'nvapṛcchan

स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं
यद् वासुदेवाभिधमामनन्ति ।
प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीषद्
उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय

svameva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ
yad vāsudevābhidhamāmananti |
pratyagdhṛtākṣāmbujakośamīṣad
unmīlayantaṃ vibudhodayāya

स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापैः
उपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् ।
पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः
सप्रेम नानाबलिभिर्वरार्थाः

svardhunyudārdraiḥ svajaṭākalāpaiḥ
upaspṛśantaścaraṇopadhānam |
padmaṃ yadarcantyahirājakanyāḥ
saprema nānābalibhirvarārthāḥ

मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग
स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः ।
किरीटसाहस्रमणिप्रवेक
प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम्

muhurgṛṇanto vacasānurāga
skhalatpadenāsya kṛtāni tajjñāḥ |
kirīṭasāhasramaṇipraveka
pradyotitoddāmaphaṇāsahasram

प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन
निवृत्तिधर्माभिरताय तेन ।
सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः
साङ्ख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय

proktaṃ kilaitadbhagavattamena
nivṛttidharmābhiratāya tena |
sanatkumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ
sāṅkhyāyanāyāṅga dhṛtavratāya

साङ्ख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो
विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः ।
जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय
पराशरायाथ बृहस्पतेश्च

sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṃsyamukhyo
vivakṣamāṇo bhagavadvibhūtīḥ |
jagāda so'smadgurave'nvitāya
parāśarāyātha bṛhaspateśca

प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो
मुनिः पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् ।
सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स
श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय

provāca mahyaṃ sa dayālurukto
muniḥ pulastyena purāṇamādyam |
so'haṃ tavaitatkathayāmi vatsa
śraddhālave nityamanuvratāya

उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासीत्
यन्निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् ।
अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः
कृतक्षणः स्वात्मरतौ निरीहः

udāplutaṃ viśvamidaṃ tadāsīt
yannidrayāmīlitadṛṅ nyamīlayat |
ahīndratalpe'dhiśayāna ekaḥ
kṛtakṣaṇaḥ svātmaratau nirīhaḥ

सोऽन्तः शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः
कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः ।
उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे
यथानलो दारुणि रुद्धवीर्यः

so'ntaḥ śarīre'rpitabhūtasūkṣmaḥ
kālātmikāṃ śaktimudīrayāṇaḥ |
uvāsa tasmin salile pade sve
yathānalo dāruṇi ruddhavīryaḥ

चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु
स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या ।
कालाख्ययाऽऽसादितकर्मतन्त्रो
लोकानपीतान्ददृशे स्वदेहे

caturyugānāṃ ca sahasramapsu
svapan svayodīritayā svaśaktyā |
kālākhyayā''sāditakarmatantro
lokānapītāndadṛśe svadehe

तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टेः
अन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् ।
गुणेन कालानुगतेन विद्धः
सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात्

tasyārthasūkṣmābhiniviṣṭadṛṣṭeḥ
antargato'rtho rajasā tanīyān |
guṇena kālānugatena viddhaḥ
sūṣyaṃstadābhidyata nābhideśāt

स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत्
कालेन कर्मप्रतिबोधनेन ।
स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं
विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः

sa padmakośaḥ sahasodatiṣṭhat
kālena karmapratibodhanena |
svarociṣā tatsalilaṃ viśālaṃ
vidyotayannarka ivātmayoniḥ

तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः
प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् ।
तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता
स्वयंभुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत्

tallokapadmaṃ sa u eva viṣṇuḥ
prāvīviśatsarvaguṇāvabhāsam |
tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā
svayaṃbhuvaṃ yaṃ sma vadanti so'bhūt

तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकायां
अवस्थितो लोकमपश्यमानः ।
परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्रः
चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि

tasyāṃ sa cāmbhoruhakarṇikāyāṃ
avasthito lokamapaśyamānaḥ |
parikraman vyomni vivṛttanetraḥ
catvāri lebhe'nudiśaṃ mukhāni

तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण
जलोर्मिचक्रात् सलिलाद्विरूढम् ।
उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं
नात्मानमद्धाविददादिदेवः

tasmādyugāntaśvasanāvaghūrṇa
jalormicakrāt salilādvirūḍham |
upāśritaḥ kañjamu lokatattvaṃ
nātmānamaddhāvidadādidevaḥ

क एष योऽसौ अहमब्जपृष्ठ
एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु ।
अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैतद्
अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्

ka eṣa yo'sau ahamabjapṛṣṭha
etatkuto vābjamananyadapsu |
asti hyadhastādiha kiñcanaitad
adhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam

स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल
नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश ।
नार्वाग्गतस्तत् खरनालनाल
नाभिं विचिन्वन् तदविन्दताजः

sa itthamudvīkṣya tadabjanāla
nāḍībhirantarjalamāviveśa |
nārvāggatastat kharanālanāla
nābhiṃ vicinvan tadavindatājaḥ

तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं
विचिन्वतोऽभूत् सुमहांस्त्रिणेमिः ।
यो देहभाजां भयमीरयाणः
परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः

tamasyapāre vidurātmasargaṃ
vicinvato'bhūt sumahāṃstriṇemiḥ |
yo dehabhājāṃ bhayamīrayāṇaḥ
parikṣiṇotyāyurajasya hetiḥ

ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकामः
स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः ।
शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो
न्यषीददारूढसमाधियोगः

tato nivṛtto'pratilabdhakāmaḥ
svadhiṣṇyamāsādya punaḥ sa devaḥ |
śanairjitaśvāsanivṛttacitto
nyaṣīdadārūḍhasamādhiyogaḥ

कालेन सोऽजः पुरुषायुषाभि
प्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः ।
स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभातं
अपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम्

kālena so'jaḥ puruṣāyuṣābhi
pravṛttayogena virūḍhabodhaḥ |
svayaṃ tadantarhṛdaye'vabhātaṃ
apaśyatāpaśyata yanna pūrvam

मृणालगौरायतशेषभोग
पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् ।
फणातपत्रायुतमूर्धरत्न
द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये

mṛṇālagaurāyataśeṣabhoga
paryaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam |
phaṇātapatrāyutamūrdharatna
dyubhirhatadhvāntayugāntatoye

प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः
सन्ध्याभ्रनीवेरु रुरुक्ममूर्ध्नः ।
रत्नोदधारौषधिसौमनस्य
वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः

prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ
sandhyābhranīveru rurukmamūrdhnaḥ |
ratnodadhārauṣadhisaumanasya
vanasrajo veṇubhujāṅghripāṅghreḥ

आयामतो विस्तरतः स्वमान
देहेन लोकत्रयसङ्ग्रहेण ।
विचित्रदिव्याभरणांशुकानां
कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम्

āyāmato vistarataḥ svamāna
dehena lokatrayasaṅgraheṇa |
vicitradivyābharaṇāṃśukānāṃ
kṛtaśriyāpāśritaveṣadeham

पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गैः
अभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् ।
प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु
मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम्

puṃsāṃ svakāmāya viviktamārgaiḥ
abhyarcatāṃ kāmadughāṅghripadmam |
pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendu
mayūkhabhinnāṅgulicārupatram

मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन
परिस्फुरत् कुण्डलमण्डितेन ।
शोणायितेनाधरबिम्बभासा
प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा

mukhena lokārtiharasmitena
parisphurat kuṇḍalamaṇḍitena |
śoṇāyitenādharabimbabhāsā
pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā

कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा
स्वलङ्कृतं मेखलया नितम्बे ।
हारेण चानन्तधनेन वत्स
श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन

kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasā
svalaṅkṛtaṃ mekhalayā nitambe |
hāreṇa cānantadhanena vatsa
śrīvatsavakṣaḥsthalavallabhena

परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक
पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।
अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्र
महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम्

parārdhyakeyūramaṇipraveka
paryastadordaṇḍasahasraśākham |
avyaktamūlaṃ bhuvanāṅghripendra
mahīndrabhogairadhivītavalśam

चराचरौको भगवन् महीध्र
महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् ।
किरीटसाहस्रहिरण्यश्रृङ्गं
आविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम्

carācarauko bhagavan mahīdhra
mahīndrabandhuṃ salilopagūḍham |
kirīṭasāhasrahiraṇyaśrṛṅgaṃ
āvirbhavatkaustubharatnagarbham

निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया
स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।
सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः
परिक्रमत् प्राधनिकैर्दुरासदम्

nivītamāmnāyamadhuvrataśriyā
svakīrtimayyā vanamālayā harim |
sūryenduvāyvagnyagamaṃ tridhāmabhiḥ
parikramat prādhanikairdurāsadam

तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोजं
आत्मानमम्भः श्वसनं वियच्च ।
ददर्श देवो जगतो विधाता
नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः

tarhyeva tannābhisaraḥsarojaṃ
ātmānamambhaḥ śvasanaṃ viyacca |
dadarśa devo jagato vidhātā
nātaḥ paraṃ lokavisargadṛṣṭiḥ

स कर्मबीजं रजसोपरक्तः
प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा ।
अस्तौद् विसर्गाभिमुखस्तमीड्यं
अव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा

sa karmabījaṃ rajasoparaktaḥ
prajāḥ sisṛkṣanniyadeva dṛṣṭvā |
astaud visargābhimukhastamīḍyaṃ
avyaktavartmanyabhiveśitātmā