अध्याय 6: विराट रूप का प्रकट होना

इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य सः ।
प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः

iti tāsāṃ svaśaktīnāṃ satīnāmasametya saḥ |
prasuptalokatantrāṇāṃ niśāmya gatimīśvaraḥ

कालसञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रत् शक्तिमुरुक्रमः ।
त्रयोविंशति तत्त्वानां गणं युगपदाविशत्

kālasañjñāṃ tadā devīṃ bibhrat śaktimurukramaḥ |
trayoviṃśati tattvānāṃ gaṇaṃ yugapadāviśat

सोऽनुप्रविष्टो भगवान् चेष्टारूपेण तं गणम् ।
भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्

so'nupraviṣṭo bhagavān ceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam |
bhinnaṃ saṃyojayāmāsa suptaṃ karma prabodhayan

प्रबुद्धकर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः ।
प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिः मात्राभिः अधिपूरुषम्

prabuddhakarma daivena trayoviṃśatiko gaṇaḥ |
prerito'janayatsvābhiḥ mātrābhiḥ adhipūruṣam

परेण विशता स्वस्मिन् मात्रया विश्वसृग्गणः ।
चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन् लोकाश्चराचराः

pareṇa viśatā svasmin mātrayā viśvasṛggaṇaḥ |
cukṣobhānyonyamāsādya yasmin lokāścarācarāḥ

हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् ।
आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः

hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasraparivatsarān |
āṇḍakośa uvāsāpsu sarvasattvopabṛṃhitaḥ

स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् ।
विबभाजात्मनात्मानं एकधा दशधा त्रिधा

sa vai viśvasṛjāṃ garbho devakarmātmaśaktimān |
vibabhājātmanātmānaṃ ekadhā daśadhā tridhā

एष ह्यशेषसत्त्वानां आत्मांशः परमात्मनः ।
आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते

eṣa hyaśeṣasattvānāṃ ātmāṃśaḥ paramātmanaḥ |
ādyo'vatāro yatrāsau bhūtagrāmo vibhāvyate

साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा ।
विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च

sādhyātmaḥ sādhidaivaśca sādhibhūta iti tridhā |
virāṭprāṇo daśavidha ekadhā hṛdayena ca

स्मरन्विश्वसृजामीशो विज्ञापितं अधोक्षजः ।
विराजं अतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये

smaranviśvasṛjāmīśo vijñāpitaṃ adhokṣajaḥ |
virājaṃ atapatsvena tejasaiṣāṃ vivṛttaye

अथ तस्याभितप्तस्य कति चायतनानि ह ।
निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः श्रृणु

atha tasyābhitaptasya kati cāyatanāni ha |
nirabhidyanta devānāṃ tāni me gadataḥ śrṛṇu

तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् ।
वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते

tasyāgnirāsyaṃ nirbhinnaṃ lokapālo'viśatpadam |
vācā svāṃśena vaktavyaṃ yayāsau pratipadyate

निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः ।
जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते

nirbhinnaṃ tālu varuṇo lokapālo'viśaddhareḥ |
jihvayāṃśena ca rasaṃ yayāsau pratipadyate

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोः आविशतां पदम् ।
घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्

nirbhinne aśvinau nāse viṣṇoḥ āviśatāṃ padam |
ghrāṇenāṃśena gandhasya pratipattiryato bhavet

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः ।
चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्

nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā lokapālo'viśadvibhoḥ |
cakṣuṣāṃśena rūpāṇāṃ pratipattiryato bhavet

निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।
प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते

nirbhinnānyasya carmāṇi lokapālo'nilo'viśat |
prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate

कर्णौ अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः ।
श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते

karṇau asya vinirbhinnau dhiṣṇyaṃ svaṃ viviśurdiśaḥ |
śrotreṇāṃśena śabdasya siddhiṃ yena prapadyate

त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधीः ।
अंशेन रोमभिः कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते

tvacamasya vinirbhinnāṃ viviśurdhiṣṇyamoṣadhīḥ |
aṃśena romabhiḥ kaṇḍūṃ yairasau pratipadyate

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् ।
रेतसांशेन येनासौ आनन्दं प्रतिपद्यते

meḍhraṃ tasya vinirbhinnaṃ svadhiṣṇyaṃ ka upāviśat |
retasāṃśena yenāsau ānandaṃ pratipadyate

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् ।
पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते

gudaṃ puṃso vinirbhinnaṃ mitro lokeśa āviśat |
pāyunāṃśena yenāsau visargaṃ pratipadyate

हस्तावस्य विनिर्भिन्नौ इन्द्रः स्वर्पतिराविशत् ।
वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते

hastāvasya vinirbhinnau indraḥ svarpatirāviśat |
vārtayāṃśena puruṣo yayā vṛttiṃ prapadyate

पादौ अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् ।
गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते

pādau asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇurāviśat |
gatyā svāṃśena puruṣo yayā prāpyaṃ prapadyate

बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् ।
बोधेनांशेन बोद्धव्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्

buddhiṃ cāsya vinirbhinnāṃ vāgīśo dhiṣṇyamāviśat |
bodhenāṃśena boddhavya pratipattiryato bhavet

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् ।
मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते

hṛdayaṃ cāsya nirbhinnaṃ candramā dhiṣṇyamāviśat |
manasāṃśena yenāsau vikriyāṃ pratipadyate

आत्मानं चास्य निर्भिन्नं अभिमानोऽविशत्पदम् ।
कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते

ātmānaṃ cāsya nirbhinnaṃ abhimāno'viśatpadam |
karmaṇāṃśena yenāsau kartavyaṃ pratipadyate

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ।
चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते

sattvaṃ cāsya vinirbhinnaṃ mahān dhiṣṇyamupāviśat |
cittenāṃśena yenāsau vijñānaṃ pratipadyate

शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत ।
गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः

śīrṣṇo'sya dyaurdharā padbhyāṃ khaṃ nābherudapadyata |
guṇānāṃ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे ।
धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च ताननु

ātyantikena sattvena divaṃ devāḥ prapedire |
dharāṃ rajaḥsvabhāvena paṇayo ye ca tānanu

तार्तीयेन स्वभावेन भगवन् नाभिमाश्रिताः ।
उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणाः

tārtīyena svabhāvena bhagavan nābhimāśritāḥ |
ubhayorantaraṃ vyoma ye rudrapārṣadāṃ gaṇāḥ

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह ।
यस्तून्मुखत्वाद् वर्णानां मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः

mukhato'vartata brahma puruṣasya kurūdvaha |
yastūnmukhatvād varṇānāṃ mukhyo'bhūd brāhmaṇo guruḥ

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।
यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टकक्षतात्

bāhubhyo'vartata kṣatraṃ kṣatriyastadanuvrataḥ |
yo jātastrāyate varṇān pauruṣaḥ kaṇṭakakṣatāt

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोः लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।
वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत्

viśo'vartanta tasyorvoḥ lokavṛttikarīrvibhoḥ |
vaiśyastadudbhavo vārtāṃ nṛṇāṃ yaḥ samavartayat

पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये ।
तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः

padbhyāṃ bhagavato jajñe śuśrūṣā dharmasiddhaye |
tasyāṃ jātaḥ purā śūdro yadvṛttyā tuṣyate hariḥ

एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् ।
श्रद्धया आत्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाताः सह वृत्तिभिः

ete varṇāḥ svadharmeṇa yajanti svaguruṃ harim |
śraddhayā ātmaviśuddhyarthaṃ yajjātāḥ saha vṛttibhiḥ

एतत् क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः ।
कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम्

etat kṣattarbhagavato daivakarmātmarūpiṇaḥ |
kaḥ śraddadhyādupākartuṃ yogamāyābalodayam

तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् ।
कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम्

tathāpi kīrtayāmyaṅga yathāmati yathāśrutam |
kīrtiṃ hareḥ svāṃ satkartuṃ giramanyābhidhāsatīm

एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां
सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः ।
श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां
कथासुधायां उपसम्प्रयोगम्

ekāntalābhaṃ vacaso nu puṃsāṃ
suślokamaulerguṇavādamāhuḥ |
śruteśca vidvadbhirupākṛtāyāṃ
kathāsudhāyāṃ upasamprayogam

आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनाऽऽदिना ।
संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्वया

ātmano'vasito vatsa mahimā kavinā''dinā |
saṃvatsarasahasrānte dhiyā yogavipakvayā

अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी ।
यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे

ato bhagavato māyā māyināmapi mohinī |
yatsvayaṃ cātmavartmātmā na veda kimutāpare

यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह ।
अहं चान्य इमे देवाः तस्मै भगवते नमः

yato'prāpya nyavartanta vācaśca manasā saha |
ahaṃ cānya ime devāḥ tasmai bhagavate namaḥ