अध्याय 31: गर्भ में और संसार में जीव

कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये ।
स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः

karmaṇā daivanetreṇa janturdehopapattaye |
striyāḥ praviṣṭa udaraṃ puṃso retaḥkaṇāśrayaḥ

कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।
दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम्

kalalaṃ tvekarātreṇa pañcarātreṇa budbudam |
daśāhena tu karkandhūḥ peśyaṇḍaṃ vā tataḥ param

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः ।
नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद् भवस्त्रिभिः

māsena tu śiro dvābhyāṃ bāhvaṅghryādyaṅgavigrahaḥ |
nakhalomāsthicarmāṇi liṅgacchidrod bhavastribhiḥ

चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः ।
षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे

caturbhirdhātavaḥ sapta pañcabhiḥ kṣuttṛḍudbhavaḥ |
ṣaḍbhirjarāyuṇā vītaḥ kukṣau bhrāmyati dakṣiṇe

मातुर्जग्धान्नपानाद्यैः एधद् धातुरसम्मते ।
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे

māturjagdhānnapānādyaiḥ edhad dhāturasammate |
śete viṇmūtrayorgarte sa janturjantusambhave

कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ।
मूर्च्छां आप्नोति उरुक्लेशः तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः

kṛmibhiḥ kṣatasarvāṅgaḥ saukumāryātpratikṣaṇam |
mūrcchāṃ āpnoti urukleśaḥ tatratyaiḥ kṣudhitairmuhuḥ

कटुतीक्ष्णोष्णलवण रूक्षाम्लादिभिरुल्बणैः ।
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः

kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇa rūkṣāmlādibhirulbaṇaiḥ |
mātṛbhuktairupaspṛṣṭaḥ sarvāṅgotthitavedanaḥ

उल्बेन संवृतस्तस्मिन् अन्त्रैश्च बहिरावृतः ।
आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः

ulbena saṃvṛtastasmin antraiśca bahirāvṛtaḥ |
āste kṛtvā śiraḥ kukṣau bhugnapṛṣṭhaśirodharaḥ

अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे ।
तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।
स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते

akalpaḥ svāṅgaceṣṭāyāṃ śakunta iva pañjare |
tatra labdhasmṛtirdaivāt karma janmaśatodbhavam |
smaran dīrghamanucchvāsaṃ śarma kiṃ nāma vindate

आरभ्य सप्तमान् मासात् लब्धबोधोऽपि वेपितः ।
नैकत्रास्ते सूतिवातैः विष्ठाभूरिव सोदरः

ārabhya saptamān māsāt labdhabodho'pi vepitaḥ |
naikatrāste sūtivātaiḥ viṣṭhābhūriva sodaraḥ

नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।
स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः

nāthamāna ṛṣirbhītaḥ saptavadhriḥ kṛtāñjaliḥ |
stuvīta taṃ viklavayā vācā yenodare'rpitaḥ

तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त
नानातनोर्भुवि चलत् चरणारविन्दम् ।
सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे
येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा

tasyopasannamavituṃ jagadicchayātta
nānātanorbhuvi calat caraṇāravindam |
so'haṃ vrajāmi śaraṇaṃ hyakutobhayaṃ me
yenedṛśī gatiradarśyasato'nurūpā

यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा
भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् ।
आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम्
आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि

yastvatra baddha iva karmabhirāvṛtātmā
bhūtendriyāśayamayīmavalambya māyām |
āste viśuddhamavikāramakhaṇḍabodham
ātapyamānahṛdaye'vasitaṃ namāmi

यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे
छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् ।
तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं
वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम्

yaḥ pañcabhūtaracite rahitaḥ śarīre
channo'yathendriyaguṇārthacidātmako'ham |
tenāvikuṇṭhamahimānamṛṣiṃ tamenaṃ
vande paraṃ prakṛtipūruṣayoḥ pumāṃsam

यन्माययोरुगुणकर्म निबन्धनेऽस्मिन्
सांसारिके पथि चरन् तदभिश्रमेण ।
नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं
युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण

yanmāyayoruguṇakarma nibandhane'smin
sāṃsārike pathi caran tadabhiśrameṇa |
naṣṭasmṛtiḥ punarayaṃ pravṛṇīta lokaṃ
yuktyā kayā mahadanugrahamantareṇa

ज्ञानं यदेतद् अदधात्कतमः स देवः
त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।
तं जीवकर्मपदवीं अनुवर्तमानाः
तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम

jñānaṃ yadetad adadhātkatamaḥ sa devaḥ
traikālikaṃ sthiracareṣvanuvartitāṃśaḥ |
taṃ jīvakarmapadavīṃ anuvartamānāḥ
tāpatrayopaśamanāya vayaṃ bhajema

देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्
विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।
इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्वमासान्
निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन् कदा नु

dehyanyadehavivare jaṭharāgnināsṛg
viṇmūtrakūpapatito bhṛśataptadehaḥ |
icchannito vivasituṃ gaṇayan svamāsān
nirvāsyate kṛpaṇadhīrbhagavan kadā nu

येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश
सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन ।
स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः
को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात्

yenedṛśīṃ gatimasau daśamāsya īśa
saṅgrāhitaḥ purudayena bhavādṛśena |
svenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīnanāthaḥ
ko nāma tatprati vināñjalimasya kuryāt

पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः
शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे ।
यत्सृष्टयाऽऽसं तमहं पुरुषं पुराणं
पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम्

paśyatyayaṃ dhiṣaṇayā nanu saptavadhriḥ
śārīrake damaśarīryaparaḥ svadehe |
yatsṛṣṭayā''saṃ tamahaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ
paśye bahirhṛdi ca caityamiva pratītam

सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं
गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे ।
यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया
मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत्

so'haṃ vasannapi vibho bahuduḥkhavāsaṃ
garbhānna nirjigamiṣe bahirandhakūpe |
yatropayātamupasarpati devamāyā
mithyā matiryadanu saṃsṛticakrametat

तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य
आत्मानमाशु तमसः सुहृदाऽऽत्मनैव ।
भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं
मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः

tasmādahaṃ vigataviklava uddhariṣya
ātmānamāśu tamasaḥ suhṛdā''tmanaiva |
bhūyo yathā vyasanametadanekarandhraṃ
mā me bhaviṣyadupasāditaviṣṇupādaḥ

एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्यः स्तुवन्नृषिः ।
सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः

evaṃ kṛtamatirgarbhe daśamāsyaḥ stuvannṛṣiḥ |
sadyaḥ kṣipatyavācīnaṃ prasūtyai sūtimārutaḥ

तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः ।
विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः

tenāvasṛṣṭaḥ sahasā kṛtvāvāk śira āturaḥ |
viniṣkrāmati kṛcchreṇa nirucchvāso hatasmṛtiḥ

पतितो भुव्यसृङ्मूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते ।
रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः

patito bhuvyasṛṅmūtre viṣṭhābhūriva ceṣṭate |
rorūyati gate jñāne viparītāṃ gatiṃ gataḥ

परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः ।
अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीश्वरः

paracchandaṃ na viduṣā puṣyamāṇo janena saḥ |
anabhipretamāpannaḥ pratyākhyātumanīśvaraḥ

शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तुः स्वेदजदूषिते ।
नेशः कण्डूयनेऽङ्गानां आसनोत्थानचेष्टने

śāyito'śuciparyaṅke jantuḥ svedajadūṣite |
neśaḥ kaṇḍūyane'ṅgānāṃ āsanotthānaceṣṭane

तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः ।
रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा

tudantyāmatvacaṃ daṃśā maśakā matkuṇādayaḥ |
rudantaṃ vigatajñānaṃ kṛmayaḥ kṛmikaṃ yathā

इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डमेव च ।
अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानाद् इद्धमन्युः शुचार्पितः

ityevaṃ śaiśavaṃ bhuktvā duḥkhaṃ paugaṇḍameva ca |
alabdhābhīpsito'jñānād iddhamanyuḥ śucārpitaḥ

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना ।
करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः

saha dehena mānena vardhamānena manyunā |
karoti vigrahaṃ kāmī kāmiṣvantāya cātmanaḥ

भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ।
अहं ममेत्यसद्ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम्

bhūtaiḥ pañcabhirārabdhe dehe dehyabudho'sakṛt |
ahaṃ mametyasadgrāhaḥ karoti kumatirmatim

तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् ।
योऽनुयाति ददत्क्लेशं अविद्याकर्मबन्धनः

tadarthaṃ kurute karma yadbaddho yāti saṃsṛtim |
yo'nuyāti dadatkleśaṃ avidyākarmabandhanaḥ

यद्यसद्भि पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः ।
आस्थितो रमते जन्तुः तमो विशति पूर्ववत्

yadyasadbhi pathi punaḥ śiśnodarakṛtodyamaiḥ |
āsthito ramate jantuḥ tamo viśati pūrvavat

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा ।
शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम्

satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhiḥ śrīrhrīryaśaḥ kṣamā |
śamo damo bhagaśceti yatsaṅgādyāti saṅkṣayam

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु ।
सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित् क्रीडामृगेषु च

teṣvaśānteṣu mūḍheṣu khaṇḍitātmasvasādhuṣu |
saṅgaṃ na kuryācchocyeṣu yoṣit krīḍāmṛgeṣu ca

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित्सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः

na tathāsya bhavenmoho bandhaścānyaprasaṅgataḥ |
yoṣitsaṅgāt yathā puṃso yathā tatsaṅgisaṅgataḥ

प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद् रूपधर्षितः ।
रोहिद्भूतां सोऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः

prajāpatiḥ svāṃ duhitaraṃ dṛṣṭvā tad rūpadharṣitaḥ |
rohidbhūtāṃ so'nvadhāvad ṛkṣarūpī hatatrapaḥ

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् ।
ऋषिं नारायणमृते योषिन् मय्येह मायया

tatsṛṣṭasṛṣṭasṛṣṭeṣu ko nvakhaṇḍitadhīḥ pumān |
ṛṣiṃ nārāyaṇamṛte yoṣin mayyeha māyayā

बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।
या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम्

balaṃ me paśya māyāyāḥ strīmayyā jayino diśām |
yā karoti padākrāntān bhrūvijṛmbheṇa kevalam

सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु
योगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।
मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो
वदन्ति या निरयद्वारमस्य

saṅgaṃ na kuryātpramadāsu jātu
yogasya pāraṃ paramārurukṣuḥ |
matsevayā pratilabdhātmalābho
vadanti yā nirayadvāramasya

योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता ।
तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम्

yopayāti śanairmāyā yoṣid devavinirmitā |
tāmīkṣetātmano mṛtyuṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam

यां मन्यते पतिं मोहान् मन्मायामृषभायतीम् ।
स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम्

yāṃ manyate patiṃ mohān manmāyāmṛṣabhāyatīm |
strītvaṃ strīsaṅgataḥ prāpto vittāpatyagṛhapradam

तां आत्मनो विजानीयात् पत्यपत्यगृहात्मकम् ।
दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा

tāṃ ātmano vijānīyāt patyapatyagṛhātmakam |
daivopasāditaṃ mṛtyuṃ mṛgayorgāyanaṃ yathā

देहेन जीवभूतेन लोकात् लोकमनुव्रजन् ।
भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान्

dehena jīvabhūtena lokāt lokamanuvrajan |
bhuñjāna eva karmāṇi karotyavirataṃ pumān

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः ।
तन्निरोधोऽस्य मरणं आविर्भावस्तु सम्भवः

jīvo hyasyānugo deho bhūtendriyamanomayaḥ |
tannirodho'sya maraṇaṃ āvirbhāvastu sambhavaḥ

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा ।
तत्पञ्चत्वं अहंमानाद् उत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम्

dravyopalabdhisthānasya dravyekṣāyogyatā yadā |
tatpañcatvaṃ ahaṃmānād utpattirdravyadarśanam

यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयव दर्शनायोग्यता यदा ।
तदैव चक्षुषो द्रष्टुः द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः

yathākṣṇordravyāvayava darśanāyogyatā yadā |
tadaiva cakṣuṣo draṣṭuḥ draṣṭṛtvāyogyatānayoḥ

तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः ।
बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह

tasmānna kāryaḥ santrāso na kārpaṇyaṃ na sambhramaḥ |
buddhvā jīvagatiṃ dhīro muktasaṅgaścarediha

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया ।
मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम्

samyagdarśanayā buddhyā yogavairāgyayuktayā |
māyāviracite loke carennyasya kalevaram