अध्याय 32: पितृयान और भगवद्धाम का मार्ग

अथ यो गृहमेधीयान् धर्मानेवावसन्गृहे ।
काममर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्

atha yo gṛhamedhīyān dharmānevāvasangṛhe |
kāmamarthaṃ ca dharmān svān dogdhi bhūyaḥ piparti tān

स चापि भगवद्धर्मात् काममूढः पराङ्मुखः ।
यजते क्रतुभिर्देवान् पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः

sa cāpi bhagavaddharmāt kāmamūḍhaḥ parāṅmukhaḥ |
yajate kratubhirdevān pitṝṃśca śraddhayānvitaḥ

तत् श्रद्धया क्रान्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।
गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति

tat śraddhayā krāntamatiḥ pitṛdevavrataḥ pumān |
gatvā cāndramasaṃ lokaṃ somapāḥ punareṣyati

यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरिः ।
तदा लोका लयं यान्ति ते एते गृहमेधिनाम्

yadā cāhīndraśayyāyāṃ śete'nantāsano hariḥ |
tadā lokā layaṃ yānti te ete gṛhamedhinām

ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे ।
निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः

ye svadharmānna duhyanti dhīrāḥ kāmārthahetave |
niḥsaṅgā nyastakarmāṇaḥ praśāntāḥ śuddhacetasaḥ

निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृताः ।
स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा

nivṛttidharmaniratā nirmamā nirahaṅkṛtāḥ |
svadharmāptena sattvena pariśuddhena cetasā

सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् ।
परावरेशं प्रकृतिं अस्योत्पत्त्यन्तभावनम्

sūryadvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvatomukham |
parāvareśaṃ prakṛtiṃ asyotpattyantabhāvanam

द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते ।
तावद् अध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः

dviparārdhāvasāne yaḥ pralayo brahmaṇastu te |
tāvad adhyāsate lokaṃ parasya paracintakāḥ

क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन् मनैन्द्रियार्थ
भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षुः ।
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा
कालं पराख्यमनुभूय परः स्वयम्भूः

kṣmāmbho'nalānilaviyan manaindriyārtha
bhūtādibhiḥ parivṛtaṃ pratisañjihīrṣuḥ |
avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā
kālaṃ parākhyamanubhūya paraḥ svayambhūḥ

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा
ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं
ब्रह्म प्रधानमुपयान्ति अगताभिमानाः

evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā
ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ |
tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ
brahma pradhānamupayānti agatābhimānāḥ

अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् ।
श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि

atha taṃ sarvabhūtānāṃ hṛtpadmeṣu kṛtālayam |
śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini

आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।
योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः

ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ |
yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ

भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।
कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्

bhedadṛṣṭyābhimānena niḥsaṅgenāpi karmaṇā |
kartṛtvātsaguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham

स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।
जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते

sa saṃsṛtya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtinā |
jāte guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate

ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।
निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति

aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te'pi dharmavinirmitam |
niṣevya punarāyānti guṇavyatikare sati

ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।
कुर्वन्ति अप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः

ye tvihāsaktamanasaḥ karmasu śraddhayānvitāḥ |
kurvanti apratiṣiddhāni nityānyapi ca kṛtsnaśaḥ

रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।
पितॄन् यजन्ति अनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः

rajasā kuṇṭhamanasaḥ kāmātmāno'jitendriyāḥ |
pitṝn yajanti anudinaṃ gṛheṣvabhiratāśayāḥ

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।
कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः

traivargikāste puruṣā vimukhā harimedhasaḥ |
kathāyāṃ kathanīyoruvikramasya madhudviṣaḥ

नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् ।
हित्वा शृण्वन्ति असद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः

nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām |
hitvā śṛṇvanti asadgāthāḥ purīṣamiva viḍbhujaḥ

दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।
प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः

dakṣiṇena pathāryamṇaḥ pitṛlokaṃ vrajanti te |
prajāmanu prajāyante śmaśānāntakriyākṛtaḥ

ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।
पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः

tataste kṣīṇasukṛtāḥ punarlokamimaṃ sati |
patanti vivaśā devaiḥ sadyo vibhraṃśitodayāḥ

तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् ।
तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम्

tasmāttvaṃ sarvabhāvena bhajasva parameṣṭhinam |
tadguṇāśrayayā bhaktyā bhajanīyapadāmbujam

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम्

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ |
janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः ।
न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियं अप्रियमित्युत

yadāsya cittamartheṣu sameṣvindriyavṛttibhiḥ |
na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyaṃ apriyamityuta

स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् ।
हेयोपादेयरहितं आरूढं पदमीक्षते

sa tadaivātmanātmānaṃ niḥsaṅgaṃ samadarśanam |
heyopādeyarahitaṃ ārūḍhaṃ padamīkṣate

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् ।
दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवान् एक ईयते

jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān |
dṛśyādibhiḥ pṛthagbhāvaiḥ bhagavān eka īyate

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः ।
युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः

etāvāneva yogena samagreṇeha yoginaḥ |
yujyate'bhimato hyartho yad asaṅgastu kṛtsnaśaḥ

ज्ञानमेकं पराचीनैः इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।
अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा

jñānamekaṃ parācīnaiḥ indriyairbrahma nirguṇam |
avabhātyartharūpeṇa bhrāntyā śabdādidharmiṇā

यथा महान् अहंरूपः त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।
एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः

yathā mahān ahaṃrūpaḥ trivṛt pañcavidhaḥ svarāṭ |
ekādaśavidhastasya vapuraṇḍaṃ jagadyataḥ

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः ।
समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति

etadvai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśaḥ |
samāhitātmā niḥsaṅgo viraktyā paripaśyati

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्मदर्शनम् ।
येन अनुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च

ityetatkathitaṃ gurvi jñānaṃ tadbrahmadarśanam |
yena anubuddhyate tattvaṃ prakṛteḥ puruṣasya ca

ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।
द्वयोरप्येक एवार्थो भगवत् शब्दलक्षणः

jñānayogaśca manniṣṭho nairguṇyo bhaktilakṣaṇaḥ |
dvayorapyeka evārtho bhagavat śabdalakṣaṇaḥ

यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैः अर्थो बहुगुणाश्रयः ।
एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः

yathendriyaiḥ pṛthagdvāraiḥ artho bahuguṇāśrayaḥ |
eko nāneyate tadvad bhagavān śāstravartmabhiḥ

क्रियया क्रतुभिर्दानैः तपःस्वाध्यायमर्शनैः ।
आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्

kriyayā kratubhirdānaiḥ tapaḥsvādhyāyamarśanaiḥ |
ātmendriyajayenāpi sannyāsena ca karmaṇām

योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि ।
धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्

yogena vividhāṅgena bhaktiyogena caiva hi |
dharmeṇobhayacihnena yaḥ pravṛttinivṛttimān

आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च ।
ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्

ātmatattvāvabodhena vairāgyeṇa dṛḍhena ca |
īyate bhagavānebhiḥ saguṇo nirguṇaḥ svadṛk

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् ।
कालस्य चाव्यक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु

prāvocaṃ bhaktiyogasya svarūpaṃ te caturvidham |
kālasya cāvyaktagateḥ yo'ntardhāvati jantuṣu

जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः ।
यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः

jīvasya saṃsṛtīrbahvīḥ avidyākarma nirmitāḥ |
yāsvaṅga praviśannātmā na veda gatimātmanaḥ

नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् ।
न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च

naitatkhalāyopadiśen nāvinītāya karhicit |
na stabdhāya na bhinnāya naiva dharmadhvajāya ca

न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे ।
नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि

na lolupāyopadiśet na gṛhārūḍhacetase |
nābhaktāya ca me jātu na madbhaktadviṣāmapi

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे ।
भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च

śraddadhānāya bhaktāya vinītāya anasūyave |
bhūteṣu kṛtamaitrāya śuśrūṣābhiratāya ca

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् ।
निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः

bahirjātavirāgāya śāntacittāya dīyatām |
nirmatsarāya śucaye yasyāhaṃ preyasāṃ priyaḥ

य इदं श्रृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् ।
यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे

ya idaṃ śrṛṇuyād amba śraddhayā puruṣaḥ sakṛt |
yo vābhidhatte maccittaḥ sa hyeti padavīṃ ca me