अध्याय 30: आसक्त गृहस्थ की गति

तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् ।
काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलिः

tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam |
kālyamāno'pi balino vāyoriva ghanāvaliḥ

यं यं अर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे ।
तं तं धुनोति भगवान् पुमान्छोचति यत्कृते

yaṃ yaṃ arthamupādatte duḥkhena sukhahetave |
taṃ taṃ dhunoti bhagavān pumānchocati yatkṛte

यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः ।
ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च

yadadhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ |
dhruvāṇi manyate mohād gṛhakṣetravasūni ca

जन्तुर्वै भव एतस्मिन् यां यां योनिमनुव्रजेत् ।
तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते

janturvai bhava etasmin yāṃ yāṃ yonimanuvrajet |
tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate

नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमान् त्यक्तुमिच्छति ।
नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः

narakastho'pi dehaṃ vai na pumān tyaktumicchati |
nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ devamāyāvimohitaḥ

आत्मजायासुतागार पशुद्रविण बन्धुषु ।
निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते

ātmajāyāsutāgāra paśudraviṇa bandhuṣu |
nirūḍhamūlahṛdaya ātmānaṃ bahu manyate

सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषां उद्वहनाधिना ।
करोति अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः

sandahyamānasarvāṅga eṣāṃ udvahanādhinā |
karoti avirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ

आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणां असतीनां च मायया ।
रहो रचितयालापैः शिशूनां कलभाषिणाम्

ākṣiptātmendriyaḥ strīṇāṃ asatīnāṃ ca māyayā |
raho racitayālāpaiḥ śiśūnāṃ kalabhāṣiṇām

गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्वतन्द्रितः ।
कुर्वन् दुखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही

gṛheṣu kūṭadharmeṣu duḥkhatantreṣvatandritaḥ |
kurvan dukhapratīkāraṃ sukhavanmanyate gṛhī

अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतः ततश्च तान् ।
पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यधः स्वयम्

arthairāpāditairgurvyā hiṃsayetaḥ tataśca tān |
puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣabhugyātyadhaḥ svayam

वार्तायां लुप्यमानायां आरब्धायां पुनः पुनः ।
लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्

vārtāyāṃ lupyamānāyāṃ ārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ |
lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः ।
श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः

kuṭumbabharaṇākalpo mandabhāgyo vṛthodyamaḥ |
śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyan śvasiti mūḍhadhīḥ

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा ।
नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गोजरम्

evaṃ svabharaṇākalpaṃ tatkalatrādayastathā |
nādriyante yathā pūrvaṃ kīnāśā iva gojaram

तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतैः ।
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे

tatrāpyajātanirvedo bhriyamāṇaḥ svayambhṛtaiḥ |
jarayopāttavairūpyo maraṇābhimukho gṛhe

आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् ।
आमयाव्यप्रदीप्ताग्निः अल्पाहारोऽल्पचेष्टितः

āste'vamatyopanyastaṃ gṛhapāla ivāharan |
āmayāvyapradīptāgniḥ alpāhāro'lpaceṣṭitaḥ

वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः ।
कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते

vāyunotkramatottāraḥ kaphasaṃruddhanāḍikaḥ |
kāsaśvāsakṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghuraghurāyate

शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः ।
वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः

śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ svabandhubhiḥ |
vācyamāno'pi na brūte kālapāśavaśaṃ gataḥ

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः ।
म्रियते रुदतां स्वानां उरुवेदनयास्तधीः

evaṃ kuṭumbabharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ |
mriyate rudatāṃ svānāṃ uruvedanayāstadhīḥ

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ ।
स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन् मूत्रं विमुञ्चति

yamadūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau |
sa dṛṣṭvā trastahṛdayaḥ śakṛn mūtraṃ vimuñcati

यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् ।
नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा

yātanādeha āvṛtya pāśairbaddhvā gale balāt |
nayato dīrghamadhvānaṃ daṇḍyaṃ rājabhaṭā yathā

तयोर्निर्भिन्नहृदयः तर्जनैर्जातवेपथुः ।
पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन्

tayornirbhinnahṛdayaḥ tarjanairjātavepathuḥ |
pathi śvabhirbhakṣyamāṇa ārto'ghaṃ svamanusmaran

क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलैः
सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके ।
कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितः
चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके

kṣuttṛṭparīto'rkadavānalānilaiḥ
santapyamānaḥ pathi taptavāluke |
kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaḥ
calatyaśakto'pi nirāśramodake

तत्र तत्र पतन्छ्रान्तो मूर्च्छितः पुनरुत्थितः ।
पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम्

tatra tatra patanchrānto mūrcchitaḥ punarutthitaḥ |
pathā pāpīyasā nītastarasā yamasādanam

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः ।
त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः

yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ |
tribhirmuhūrtairdvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः ।
आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा

ādīpanaṃ svagātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ |
ātmamāṃsādanaṃ kvāpi svakṛttaṃ parato'pi vā

जीवतश्चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर्यमसादने ।
सर्पवृश्चिक दंशाद्यैः दशद्भिश्चात्मवैशसम्

jīvataścāntrābhyuddhāraḥ śvagṛdhrairyamasādane |
sarpavṛścika daṃśādyaiḥ daśadbhiścātmavaiśasam

कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् ।
पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः

kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam |
pātanaṃ giriśṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbugartayoḥ

यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातनाः ।
भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः

yāstāmisrāndhatāmisrā rauravādyāśca yātanāḥ |
bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ

अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।
या यातना वै नारक्यः ता इहाप्युपलक्षिताः

atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate |
yā yātanā vai nārakyaḥ tā ihāpyupalakṣitāḥ

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा ।
विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीदृशम्

evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udarambhara eva vā |
visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tatphalamīdṛśam

एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् ।
कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद् भृतम्

ekaḥ prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ svakalevaram |
kuśaletarapātheyo bhūtadroheṇa yad bhṛtam

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् ।
भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः

daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān |
bhuṅkte kuṭumbapoṣasya hṛtavitta ivāturaḥ

केवलेन हि अधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः ।
याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम्

kevalena hi adharmeṇa kuṭumbabharaṇotsukaḥ |
yāti jīvo'ndhatāmisraṃ caramaṃ tamasaḥ padam

अधस्तात् नरलोकस्य यावतीर्यातनादयः ।
क्रमशः समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचिः

adhastāt naralokasya yāvatīryātanādayaḥ |
kramaśaḥ samanukramya punaratrāvrajecchuciḥ