अध्याय 21: कर्दम का तप और विष्णु का वचन

स्वायम्भुवस्य च मनोः वंशः परमसम्मतः ।
कथ्यतां भगवन्यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः

svāyambhuvasya ca manoḥ vaṃśaḥ paramasammataḥ |
kathyatāṃ bhagavanyatra maithunenaidhire prajāḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै ।
यथाधर्मं जुगुपतुः सप्तद्वीपवतीं महीम्

priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya vai |
yathādharmaṃ jugupatuḥ saptadvīpavatīṃ mahīm

तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता ।
पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ

tasya vai duhitā brahman devahūtīti viśrutā |
patnī prajāpateruktā kardamasya tvayānagha

तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणैः ।
ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद

tasyāṃ sa vai mahāyogī yuktāyāṃ yogalakṣaṇaiḥ |
sasarja katidhā vīryaṃ tanme śuśrūṣave vada

रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः ।
यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम्

ruciryo bhagavān brahman dakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥ |
yathā sasarja bhūtāni labdhvā bhāryāṃ ca mānavīm

प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः ।
सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश

prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ |
sarasvatyāṃ tapastepe sahasrāṇāṃ samā daśa

ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः ।
सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम्

tataḥ samādhiyuktena kriyāyogena kardamaḥ |
samprapede hariṃ bhaktyā prapannavaradāśuṣam

तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे ।
दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद्वपुः

tāvatprasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge |
darśayāmāsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhadvapuḥ

स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् ।
स्निग्धनीलालकव्रात वक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम्

sa taṃ virajamarkābhaṃ sitapadmotpalasrajam |
snigdhanīlālakavrāta vaktrābjaṃ virajo'mbaram

किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम्

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śaṅkhacakragadādharam |
śvetotpalakrīḍanakaṃ manaḥsparśasmitekṣaṇam

विन्यस्तचरणाम्भोजं अंसदेशे गरुत्मतः ।
दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्षः श्रियं कौस्तुभकन्धरम्

vinyastacaraṇāmbhojaṃ aṃsadeśe garutmataḥ |
dṛṣṭvā khe'vasthitaṃ vakṣaḥ śriyaṃ kaustubhakandharam

जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथः ।
गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीति स्वभावात्मा कृताञ्जलिः

jātaharṣo'patanmūrdhnā kṣitau labdhamanorathaḥ |
gīrbhistvabhyagṛṇātprīti svabhāvātmā kṛtāñjaliḥ

जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशेः
सांसिध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्नः ।
यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भिः
आशासते योगिनो रूढयोगाः

juṣṭaṃ batādyākhilasattvarāśeḥ
sāṃsidhyamakṣṇostava darśanānnaḥ |
yaddarśanaṃ janmabhirīḍya sadbhiḥ
āśāsate yogino rūḍhayogāḥ

ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्
पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् ।
उपासते कामलवाय तेषां
रासीश कामान् निरयेऽपि ये स्युः

ye māyayā te hatamedhasastvat
pādāravindaṃ bhavasindhupotam |
upāsate kāmalavāya teṣāṃ
rāsīśa kāmān niraye'pi ye syuḥ

तथा स चाहं परिवोढुकामः
समानशीलां गृहमेधधेनुम् ।
उपेयिवान् मूलमशेषमूलं
दुराशयः कामदुघाङ्घ्रिपस्य

tathā sa cāhaṃ parivoḍhukāmaḥ
samānaśīlāṃ gṛhamedhadhenum |
upeyivān mūlamaśeṣamūlaṃ
durāśayaḥ kāmadughāṅghripasya

प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या
लोकः किलायं कामहतोऽनुबद्धः ।
अहं च लोकानुगतो वहामि
बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम्

prajāpateste vacasādhīśa tantyā
lokaḥ kilāyaṃ kāmahato'nubaddhaḥ |
ahaṃ ca lokānugato vahāmi
baliṃ ca śuklānimiṣāya tubhyam

लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च
हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् ।
परस्परं त्वद्गुणवादसीधु
पीयूषनिर्यापितदेहधर्माः

lokāṃśca lokānugatān paśūṃśca
hitvā śritāste caraṇātapatram |
parasparaṃ tvadguṇavādasīdhu
pīyūṣaniryāpitadehadharmāḥ

न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां
त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व ।
षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि
करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत्

na te'jarākṣabhramirāyureṣāṃ
trayodaśāraṃ triśataṃ ṣaṣṭiparva |
ṣaṇnemyanantacchadi yattriṇābhi
karālasroto jagadācchidya dhāvat

एकः स्वयं सन्जगतः सिसृक्षया
अद्वितीययात्मन् अधि योगमायया ।
सृजस्यदः पासि पुनर्ग्रसिष्यसे
यथोर्णनाभिः भगवन् स्वशक्तिभिः

ekaḥ svayaṃ sanjagataḥ sisṛkṣayā
advitīyayātman adhi yogamāyayā |
sṛjasyadaḥ pāsi punargrasiṣyase
yathorṇanābhiḥ bhagavan svaśaktibhiḥ

नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं
यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् ।
अनुग्रहायास्त्वपि यर्हि मायया
लसत्तुलस्या तनुवा विलक्षितः

naitadbatādhīśa padaṃ tavepsitaṃ
yanmāyayā nastanuṣe bhūtasūkṣmam |
anugrahāyāstvapi yarhi māyayā
lasattulasyā tanuvā vilakṣitaḥ

तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं
स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् ।
नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद
सरोजमल्पीयसि कामवर्षम्

taṃ tvānubhūtyoparatakriyārthaṃ
svamāyayā vartitalokatantram |
namāmyabhīkṣṇaṃ namanīyapāda
sarojamalpīyasi kāmavarṣam

इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभः
तं आबभाषे वचसामृतेन ।
सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः
प्रेमस्मित उद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रूः

ityavyalīkaṃ praṇuto'bjanābhaḥ
taṃ ābabhāṣe vacasāmṛtena |
suparṇapakṣopari rocamānaḥ
premasmita udvīkṣaṇavibhramadbhrūḥ

विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् ।
यदर्थं आत्मनियमैः त्वयैवाहं समर्चितः

viditvā tava caityaṃ me puraiva samayoji tat |
yadarthaṃ ātmaniyamaiḥ tvayaivāhaṃ samarcitaḥ

न वै जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् ।
भवद्विधेष्वतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम्

na vai jātu mṛṣaiva syāt prajādhyakṣa madarhaṇam |
bhavadvidheṣvatitarāṃ mayi saṅgṛbhitātmanām

प्रजापतिसुतः सम्राट् मनुर्विख्यातमङ्गलः ।
ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम्

prajāpatisutaḥ samrāṭ manurvikhyātamaṅgalaḥ |
brahmāvartaṃ yo'dhivasan śāsti saptārṇavāṃ mahīm

स चेह विप्र राजर्षिः महिष्या शतरूपया ।
आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविदः

sa ceha vipra rājarṣiḥ mahiṣyā śatarūpayā |
āyāsyati didṛkṣustvāṃ paraśvo dharmakovidaḥ

आत्मजां असितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम् ।
मृगयन्तीं पतिं दास्यति अनुरूपाय ते प्रभो

ātmajāṃ asitāpāṅgīṃ vayaḥśīlaguṇānvitām |
mṛgayantīṃ patiṃ dāsyati anurūpāya te prabho

समाहितं ते हृदयं यत्र इमान् परिवत्सरान् ।
सा त्वां ब्रह्मन् नृपवधूः काममाशु भजिष्यति

samāhitaṃ te hṛdayaṃ yatra imān parivatsarān |
sā tvāṃ brahman nṛpavadhūḥ kāmamāśu bhajiṣyati

या ते आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति ।
वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्ति अञ्जसात्मनः

yā te ātmabhṛtaṃ vīryaṃ navadhā prasaviṣyati |
vīrye tvadīye ṛṣaya ādhāsyanti añjasātmanaḥ

त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं मे उशत्तमः ।
मयि तीर्थीकृताशेष क्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे

tvaṃ ca samyag anuṣṭhāya nideśaṃ me uśattamaḥ |
mayi tīrthīkṛtāśeṣa kriyārtho māṃ prapatsyase

कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् ।
मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम्

kṛtvā dayāṃ ca jīveṣu dattvā cābhayamātmavān |
mayyātmānaṃ saha jagad drakṣyasyātmani cāpi mām

सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने ।
तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम्

sahāhaṃ svāṃśakalayā tvadvīryeṇa mahāmune |
tava kṣetre devahūtyāṃ praṇeṣye tattvasaṃhitām

एवं तं अनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षजः ।
जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात्

evaṃ taṃ anubhāṣyātha bhagavān pratyagakṣajaḥ |
jagāma bindusarasaḥ sarasvatyā pariśritāt

निरीक्षतस्तस्य ययावशेष
सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गः ।
आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षैः
उच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम

nirīkṣatastasya yayāvaśeṣa
siddheśvarābhiṣṭutasiddhamārgaḥ |
ākarṇayan patrarathendrapakṣaiḥ
uccāritaṃ stomamudīrṇasāma

अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः ।
आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन्

atha samprasthite śukle kardamo bhagavān ṛṣiḥ |
āste sma bindusarasi taṃ kālaṃ pratipālayan

मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् ।
आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्यः पर्यटन् महीम्

manuḥ syandanamāsthāya śātakaumbhaparicchadam |
āropya svāṃ duhitaraṃ sabhāryaḥ paryaṭan mahīm

तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् ।
उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत्

tasmin sudhanvannahani bhagavān yatsamādiśat |
upāyādāśramapadaṃ muneḥ śāntavratasya tat

यस्मिन्भगवतो नेत्रान् न्यपतन् अश्रुबिन्दवः ।
कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम्

yasminbhagavato netrān nyapatan aśrubindavaḥ |
kṛpayā samparītasya prapanne'rpitayā bhṛśam

तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् ।
पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम्

tadvai bindusaro nāma sarasvatyā pariplutam |
puṇyaṃ śivāmṛtajalaṃ maharṣigaṇasevitam

पुण्यद्रुमलताजालैः कूजत् पुण्यमृगद्विजैः ।
सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम्

puṇyadrumalatājālaiḥ kūjat puṇyamṛgadvijaiḥ |
sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ vanarājiśriyānvitam

मत्त-द्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमर विभ्रमम् ।
मत्त-बर्हिनटाटोपं आह्वयन् मत्तकोकिलम्

matta-dvijagaṇairghuṣṭaṃ mattabhramara vibhramam |
matta-barhinaṭāṭopaṃ āhvayan mattakokilam

कदम्ब चम्पकाशोक करञ्ज बकुलासनैः ।
कुन्दमन्दारकुटजैः चूतपोतैः अलङ्कृतम्

kadamba campakāśoka karañja bakulāsanaiḥ |
kundamandārakuṭajaiḥ cūtapotaiḥ alaṅkṛtam

कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कुररैः जलकुक्कुटैः ।
सारसैः चक्रवाकैश्च चकोरैः वल्गु कूजितम्

kāraṇḍavaiḥ plavairhaṃsaiḥ kuraraiḥ jalakukkuṭaiḥ |
sārasaiḥ cakravākaiśca cakoraiḥ valgu kūjitam

तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वावित् गवय कुञ्जरैः ।
गोपुच्छैः हरिभिः मर्कैः नकुलैः नाभिभिर्वृतम्

tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥ śvāvit gavaya kuñjaraiḥ |
gopucchaiḥ haribhiḥ markaiḥ nakulaiḥ nābhibhirvṛtam

प्रविश्य तत्तीर्थवरं आदिराजः सहात्मजः ।
ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम्

praviśya tattīrthavaraṃ ādirājaḥ sahātmajaḥ |
dadarśa munimāsīnaṃ tasmin hutahutāśanam

विद्योतमानं वपुषा तपसि उग्रयुजा चिरम् ।
नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् ।
तद्व्याहृतामृतकला पीयूषश्रवणेन च

vidyotamānaṃ vapuṣā tapasi ugrayujā ciram |
nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅgāvalokanāt |
tadvyāhṛtāmṛtakalā pīyūṣaśravaṇena ca

प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् ।
उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणं असंस्कृतम्

prāṃśuṃ padmapalāśākṣaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam |
upasaṃśritya malinaṃ yathārhaṇaṃ asaṃskṛtam

अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः ।
सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया

athoṭajamupāyātaṃ nṛdevaṃ praṇataṃ puraḥ |
saparyayā paryagṛhṇāt pratinandyānurūpayā

गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः ।
स्मरन् भगवदादेशं इत्याह श्लक्ष्णया गिरा

gṛhītārhaṇamāsīnaṃ saṃyataṃ prīṇayan muniḥ |
smaran bhagavadādeśaṃ ityāha ślakṣṇayā girā

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते ।
वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी

nūnaṃ caṅkramaṇaṃ deva satāṃ saṃrakṣaṇāya te |
vadhāya cāsatāṃ yastvaṃ hareḥ śaktirhi pālinī

योऽर्केन्दु अग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् ।
रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः

yo'rkendu agnīndravāyūnāṃ yamadharmapracetasām |
rūpāṇi sthāna ādhatse tasmai śuklāya te namaḥ

न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् ।
विस्फूर्जत् चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन् अघान्

na yadā rathamāsthāya jaitraṃ maṇigaṇārpitam |
visphūrjat caṇḍakodaṇḍo rathena trāsayan aghān

स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः ।
विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटसि अंशुमानिव

svasainyacaraṇakṣuṇṇaṃ vepayan maṇḍalaṃ bhuvaḥ |
vikarṣan bṛhatīṃ senāṃ paryaṭasi aṃśumāniva

तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः ।
भगवद् रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः

tadaiva setavaḥ sarve varṇāśramanibandhanāḥ |
bhagavad racitā rājan bhidyeran bata dasyubhiḥ

अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभिः ।
शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति

adharmaśca samedheta lolupairvyaṅkuśairnṛbhiḥ |
śayāne tvayi loko'yaṃ dasyugrasto vinaṅkṣyati

अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वं इहागतः ।
तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा

athāpi pṛcche tvāṃ vīra yadarthaṃ tvaṃ ihāgataḥ |
tadvayaṃ nirvyalīkena pratipadyāmahe hṛdā