अध्याय 22: कर्दम और देवहूति का विवाह

एवं आविष्कृताशेष गुणकर्मोदयो मुनिम् ।
सव्रीड इव तं सम्राड् उपारतमुवाच ह

evaṃ āviṣkṛtāśeṣa guṇakarmodayo munim |
savrīḍa iva taṃ samrāḍ upāratamuvāca ha

ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मान् आत्मपरीप्सया ।
छन्दोमयस्तपोविद्या योगयुक्तानलम्पटान्

brahmāsṛjatsvamukhato yuṣmān ātmaparīpsayā |
chandomayastapovidyā yogayuktānalampaṭān

तत्त्राणायासृजत् चास्मान् दोः सहस्रात्सहस्रपात् ।
हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते

tattrāṇāyāsṛjat cāsmān doḥ sahasrātsahasrapāt |
hṛdayaṃ tasya hi brahma kṣatramaṅgaṃ pracakṣate

अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः ।
रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सदसदात्मकः

ato hyanyonyamātmānaṃ brahma kṣatraṃ ca rakṣataḥ |
rakṣati smāvyayo devaḥ sa yaḥ sadasadātmakaḥ

तव सन्दर्शनादेव च्छिन्ना मे सर्वसंशयाः ।
यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषोः

tava sandarśanādeva cchinnā me sarvasaṃśayāḥ |
yatsvayaṃ bhagavān prītyā dharmamāha rirakṣiṣoḥ

दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् ।
दिष्ट्या पादरजः स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवतः शिवम्

diṣṭyā me bhagavān dṛṣṭo durdarśo yo'kṛtātmanām |
diṣṭyā pādarajaḥ spṛṣṭaṃ śīrṣṇā me bhavataḥ śivam

दिष्ट्या त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् ।
अपावृतैः कर्णरन्ध्रैः जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिरः

diṣṭyā tvayānuśiṣṭo'haṃ kṛtaścānugraho mahān |
apāvṛtaiḥ karṇarandhraiḥ juṣṭā diṣṭyośatīrgiraḥ

स भवान् दुहितृस्नेह परिक्लिष्टात्मनो मम ।
श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने

sa bhavān duhitṛsneha parikliṣṭātmano mama |
śrotumarhasi dīnasya śrāvitaṃ kṛpayā mune

प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम ।
अन्विच्छति पतिं युक्तं वयःशीलगुणादिभिः

priyavratottānapadoḥ svaseyaṃ duhitā mama |
anvicchati patiṃ yuktaṃ vayaḥśīlaguṇādibhiḥ

यदा तु भवतः शील श्रुतरूपवयोगुणान् ।
अशृणोत् नारदाद् एषा त्वय्यासीत् कृतनिश्चया

yadā tu bhavataḥ śīla śrutarūpavayoguṇān |
aśṛṇot nāradād eṣā tvayyāsīt kṛtaniścayā

तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया ।
सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु

tatpratīccha dvijāgryemāṃ śraddhayopahṛtāṃ mayā |
sarvātmanānurūpāṃ te gṛhamedhiṣu karmasu

उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते ।
अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुनः

udyatasya hi kāmasya prativādo na śasyate |
api nirmuktasaṅgasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ

य उद्यतमनादृत्य कीनाशं अभियाचते ।
क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्चावज्ञया हतः

ya udyatamanādṛtya kīnāśaṃ abhiyācate |
kṣīyate tadyaśaḥ sphītaṃ mānaścāvajñayā hataḥ

अहं त्वाश्रृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् ।
अतस्त्वं उपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे

ahaṃ tvāśrṛṇavaṃ vidvan vivāhārthaṃ samudyatam |
atastvaṃ upakurvāṇaḥ prattāṃ pratigṛhāṇa me

बाढमुद्वोढुकामोऽहं अप्रत्ता च तवात्मजा ।
आवयोः अनुरूपोऽसौ आद्यो वैवाहिको विधिः

bāḍhamudvoḍhukāmo'haṃ aprattā ca tavātmajā |
āvayoḥ anurūpo'sau ādyo vaivāhiko vidhiḥ

कामः स भूयान् नरदेव तेऽस्याः
पुत्र्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः ।
क एव ते तनयां नाद्रियेत
स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम्

kāmaḥ sa bhūyān naradeva te'syāḥ
putryāḥ samāmnāyavidhau pratītaḥ |
ka eva te tanayāṃ nādriyeta
svayaiva kāntyā kṣipatīmiva śriyam

यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां
विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् ।
विश्वावसुर्न्यपतत् स्वात् विमानात्
विलोक्य सम्मोहविमूढचेताः

yāṃ harmyapṛṣṭhe kvaṇadaṅghriśobhāṃ
vikrīḍatīṃ kandukavihvalākṣīm |
viśvāvasurnyapatat svāt vimānāt
vilokya sammohavimūḍhacetāḥ

तां प्रार्थयन्तीं ललनाललामं
असेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् ।
वत्सां मनोरुच्चपदः स्वसारं
को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम्

tāṃ prārthayantīṃ lalanālalāmaṃ
asevitaśrīcaraṇairadṛṣṭām |
vatsāṃ manoruccapadaḥ svasāraṃ
ko nānumanyeta budho'bhiyātām

अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं
यावत्तेजो बिभृयाद् आत्मनो मे ।
अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान्
शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान्

ato bhajiṣye samayena sādhvīṃ
yāvattejo bibhṛyād ātmano me |
ato dharmān pāramahaṃsyamukhyān
śuklaproktān bahu manye'vihiṃsrān

यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं
संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते ।
प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं
परं प्रमाणं भगवान् अनन्तः

yato'bhavadviśvamidaṃ vicitraṃ
saṃsthāsyate yatra ca vāvatiṣṭhate |
prajāpatīnāṃ patireṣa mahyaṃ
paraṃ pramāṇaṃ bhagavān anantaḥ

स उग्रधन्वन् इयदेवाबभाषे
आसीच्च तूष्णीं अरविन्दनाभम् ।
धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन
मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्याः

sa ugradhanvan iyadevābabhāṣe
āsīcca tūṣṇīṃ aravindanābham |
dhiyopagṛhṇan smitaśobhitena
mukhena ceto lulubhe devahūtyāḥ

सोऽनु ज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् ।
तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षितः

so'nu jñātvā vyavasitaṃ mahiṣyā duhituḥ sphuṭam |
tasmai guṇagaṇāḍhyāya dadau tulyāṃ praharṣitaḥ

शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान् महाधनान् ।
दम्पत्योः पर्यदात् प्रीत्या भूषावासः परिच्छदान्

śatarūpā mahārājñī pāribarhān mahādhanān |
dampatyoḥ paryadāt prītyā bhūṣāvāsaḥ paricchadān

प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथः ।
उपगुह्य च बाहुभ्यां औत्कण्ठ्योन्मथिताशयः

prattāṃ duhitaraṃ samrāṭ sadṛkṣāya gatavyathaḥ |
upaguhya ca bāhubhyāṃ autkaṇṭhyonmathitāśayaḥ

अशक्नुवन् तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहुः ।
आसिञ्चद् अम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितुः शिखाः

aśaknuvan tadvirahaṃ muñcan bāṣpakalāṃ muhuḥ |
āsiñcad amba vatseti netrodairduhituḥ śikhāḥ

आमन्त्र्य तं मुनिवरं अनुज्ञातः सहानुगः ।
प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्यः स्वपुरं नृपः

āmantrya taṃ munivaraṃ anujñātaḥ sahānugaḥ |
pratasthe rathamāruhya sabhāryaḥ svapuraṃ nṛpaḥ

उभयोः ऋषिकुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः ।
ऋषीणां उपशान्तानां पश्यन् आश्रमसम्पदः

ubhayoḥ ṛṣikulyāyāḥ sarasvatyāḥ surodhasoḥ |
ṛṣīṇāṃ upaśāntānāṃ paśyan āśramasampadaḥ

तं आयान्तं अभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजाः पतिम् ।
गीतसंस्तुतिवादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्षिताः

taṃ āyāntaṃ abhipretya brahmāvartātprajāḥ patim |
gītasaṃstutivāditraiḥ pratyudīyuḥ praharṣitāḥ

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसंपत् समन्विता ।
न्यपतन्यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः

barhiṣmatī nāma purī sarvasaṃpat samanvitā |
nyapatanyatra romāṇi yajñasyāṅgaṃ vidhunvataḥ

कुशाः काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चसः ।
ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे

kuśāḥ kāśāsta evāsan śaśvaddharitavarcasaḥ |
ṛṣayo yaiḥ parābhāvya yajñaghnān yajñamījire

कुशकाशमयं बर्हिः आस्तीर्य भगवान् मनुः ।
अयजद् यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम्

kuśakāśamayaṃ barhiḥ āstīrya bhagavān manuḥ |
ayajad yajñapuruṣaṃ labdhā sthānaṃ yato bhuvam

बर्हिष्मतीं नाम विभुः यां निर्विश्य समावसत् ।
तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम्

barhiṣmatīṃ nāma vibhuḥ yāṃ nirviśya samāvasat |
tasyāṃ praviṣṭo bhavanaṃ tāpatrayavināśanam

सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजेऽन्याविरोधतः ।
सङ्गीयमानसत्कीर्तिः सस्त्रीभिः सुरगायकैः ।
प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा श्रृण्वन् हरेः कथाः

sabhāryaḥ saprajaḥ kāmān bubhuje'nyāvirodhataḥ |
saṅgīyamānasatkīrtiḥ sastrībhiḥ suragāyakaiḥ |
pratyūṣeṣvanubaddhena hṛdā śrṛṇvan hareḥ kathāḥ

निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् ।
यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम्

niṣṇātaṃ yogamāyāsu muniṃ svāyambhuvaṃ manum |
yadābhraṃśayituṃ bhogā na śekurbhagavatparam

अयातयामाः तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः ।
श्रृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः

ayātayāmāḥ tasyāsan yāmāḥ svāntarayāpanāḥ |
śrṛṇvato dhyāyato viṣṇoḥ kurvato bruvataḥ kathāḥ

स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानां एकसप्ततिम् ।
वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रयः

sa evaṃ svāntaraṃ ninye yugānāṃ ekasaptatim |
vāsudevaprasaṅgena paribhūtagatitrayaḥ

शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः ।
भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम्

śārīrā mānasā divyā vaiyāse ye ca mānuṣāḥ |
bhautikāśca kathaṃ kleśā bādhante harisaṃśrayam

यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान् नानाविधान् शुभान् ।
नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहितः सदा

yaḥ pṛṣṭo munibhiḥ prāha dharmān nānāvidhān śubhān |
nṛṇāṃ varṇāśramāṇāṃ ca sarvabhūtahitaḥ sadā

एतत्ते आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् ।
वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं श्रृणु

etatte ādirājasya manoścaritamadbhutam |
varṇitaṃ varṇanīyasya tadapatyodayaṃ śrṛṇu