अध्याय 20: ब्रह्मा की अनेक देहें और उनसे उत्पन्न प्राणी

महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः ।
कानि अन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गाय अवर जन्मनाम्

mahīṃ pratiṣṭhāmadhyasya saute svāyambhuvo manuḥ |
kāni anvatiṣṭhad dvārāṇi mārgāya avara janmanām

क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् ।
यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यं अघवानिति

kṣattā mahābhāgavataḥ kṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛt |
yastatyājāgrajaṃ kṛṣṇe sāpatyaṃ aghavāniti

द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहजः ।
सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रतः

dvaipāyanādanavaro mahitve tasya dehajaḥ |
sarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṃ tatparāṃścāpyanuvrataḥ

किं अन्वपृच्छन् मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया ।
उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम्

kiṃ anvapṛcchan maitreyaṃ virajāstīrthasevayā |
upagamya kuśāvarta āsīnaṃ tattvavittamam

तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्यमलाः कथाः ।
आपो गाङ्गा इवाघघ्नीः हरेः पादाम्बुजाश्रयाः

tayoḥ saṃvadatoḥ sūta pravṛttā hyamalāḥ kathāḥ |
āpo gāṅgā ivāghaghnīḥ hareḥ pādāmbujāśrayāḥ

ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मणः ।
रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन्

tā naḥ kīrtaya bhadraṃ te kīrtanyodārakarmaṇaḥ |
rasajñaḥ ko nu tṛpyeta harilīlāmṛtaṃ piban

एवं उग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिः नैमिषायनैः ।
भगवति अर्पिताध्यात्मः तान् आह श्रूयतामिति

evaṃ ugraśravāḥ pṛṣṭa ṛṣibhiḥ naimiṣāyanaiḥ |
bhagavati arpitādhyātmaḥ tān āha śrūyatāmiti

हरेर्धृतक्रोडतनोः स्वमायया
निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् ।
लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं
सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारतः

harerdhṛtakroḍatanoḥ svamāyayā
niśamya goruddharaṇaṃ rasātalāt |
līlāṃ hiraṇyākṣamavajñayā hataṃ
sañjātaharṣo munimāha bhārataḥ

प्रजापतिपतिः सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् ।
किं आरभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित्

prajāpatipatiḥ sṛṣṭvā prajāsarge prajāpatīn |
kiṃ ārabhata me brahman prabrūhyavyaktamārgavit

ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनुः ।
ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथं एतद् अभावयन्

ye marīcyādayo viprā yastu svāyambhuvo manuḥ |
te vai brahmaṇa ādeśāt kathaṃ etad abhāvayan

सद्वितीयाः किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु ।
आहो स्वित्संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन्

sadvitīyāḥ kimasṛjan svatantrā uta karmasu |
āho svitsaṃhatāḥ sarva idaṃ sma samakalpayan

दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च ।
जातक्षोभाद् भगवतो महान् आसीद् गुणत्रयात्

daivena durvitarkyeṇa pareṇānimiṣeṇa ca |
jātakṣobhād bhagavato mahān āsīd guṇatrayāt

रजःप्रधानान् महतः त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् ।
जातः ससर्ज भूतादिः वियदादीनि पञ्चशः

rajaḥpradhānān mahataḥ triliṅgo daivacoditāt |
jātaḥ sasarja bhūtādiḥ viyadādīni pañcaśaḥ

तानि चैकैकशः स्रष्टुं असमर्थानि भौतिकम् ।
संहत्य दैवयोगेन हैमं अण्डं अवासृजन्

tāni caikaikaśaḥ sraṣṭuṃ asamarthāni bhautikam |
saṃhatya daivayogena haimaṃ aṇḍaṃ avāsṛjan

सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मकः ।
साग्रं वै वर्षसाहस्रं अन्ववात्सीत् तं ईश्वरः

so'śayiṣṭābdhisalile āṇḍakośo nirātmakaḥ |
sāgraṃ vai varṣasāhasraṃ anvavātsīt taṃ īśvaraḥ

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति ।
सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयं अभूत्स्वराट्

tasya nābherabhūtpadmaṃ sahasrārkorudīdhiti |
sarvajīvanikāyauko yatra svayaṃ abhūtsvarāṭ

सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये ।
लोकसंस्थां यथा पूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया

so'nuviṣṭo bhagavatā yaḥ śete salilāśaye |
lokasaṃsthāṃ yathā pūrvaṃ nirmame saṃsthayā svayā

ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रतः ।
तामिस्रं अन्धतामिस्रं तमो मोहो महातमः

sasarja cchāyayāvidyāṃ pañcaparvāṇamagrataḥ |
tāmisraṃ andhatāmisraṃ tamo moho mahātamaḥ

विससर्जात्मनः कायं नाभिनन्दन् तमोमयम् ।
जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम्

visasarjātmanaḥ kāyaṃ nābhinandan tamomayam |
jagṛhuryakṣarakṣāṃsi rātriṃ kṣuttṛṭsamudbhavām

क्षुत्तृड्भ्यां उपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवुः ।
मा रक्षतैनं जक्षध्वं इति ऊचुः क्षुत्तृडर्दिताः

kṣuttṛḍbhyāṃ upasṛṣṭāste taṃ jagdhumabhidudruvuḥ |
mā rakṣatainaṃ jakṣadhvaṃ iti ūcuḥ kṣuttṛḍarditāḥ

देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत ।
अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ

devastānāha saṃvigno mā māṃ jakṣata rakṣata |
aho me yakṣarakṣāṃsi prajā yūyaṃ babhūvitha

देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् ।
ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामहः

devatāḥ prabhayā yā yā dīvyan pramukhato'sṛjat |
te ahārṣurdevayanto visṛṣṭāṃ tāṃ prabhāmahaḥ

देवोऽदेवाञ्जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् ।
ते एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे

devo'devāñjaghanataḥ sṛjati smātilolupān |
te enaṃ lolupatayā maithunāyābhipedire

ततो हसन् स भगवान् असुरैर्निरपत्रपैः ।
अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्

tato hasan sa bhagavān asurairnirapatrapaiḥ |
anvīyamānastarasā kruddho bhītaḥ parāpatat

स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् ।
अनुग्रहाय भक्तानां अनुरूपात्मदर्शनम्

sa upavrajya varadaṃ prapannārtiharaṃ harim |
anugrahāya bhaktānāṃ anurūpātmadarśanam

पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः ।
ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो

pāhi māṃ paramātmaṃste preṣaṇenāsṛjaṃ prajāḥ |
tā imā yabhituṃ pāpā upākrāmanti māṃ prabho

त्वमेकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशनः ।
त्वमेकः क्लेशदस्तेषां अनासन्न पदां तव

tvamekaḥ kila lokānāṃ kliṣṭānāṃ kleśanāśanaḥ |
tvamekaḥ kleśadasteṣāṃ anāsanna padāṃ tava

सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः ।
विमुञ्चात्मतनुं घोरां इत्युक्तो विमुमोच ह

so'vadhāryāsya kārpaṇyaṃ viviktādhyātmadarśanaḥ |
vimuñcātmatanuṃ ghorāṃ ityukto vimumoca ha

तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वल लोचनाम् ।
काञ्चीकलापविलसद् दुकूलत् छन्न रोधसम्

tāṃ kvaṇaccaraṇāmbhojāṃ madavihvala locanām |
kāñcīkalāpavilasad dukūlat channa rodhasam

अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्ग निरन्तरपयोधराम् ।
सुनासां सुद्विजां स्निग्ध हासलीलावलोकनाम्

anyonyaśleṣayottuṅga nirantarapayodharām |
sunāsāṃ sudvijāṃ snigdha hāsalīlāvalokanām

गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् ।
उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहुः स्त्रियम्

gūhantīṃ vrīḍayātmānaṃ nīlālakavarūthinīm |
upalabhyāsurā dharma sarve sammumuhuḥ striyam

अहो रूपमहो धैर्यं अहो अस्या नवं वयः ।
मध्ये कामयमानानां अकामेव विसर्पति

aho rūpamaho dhairyaṃ aho asyā navaṃ vayaḥ |
madhye kāmayamānānāṃ akāmeva visarpati

वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् ।
अभिसम्भाव्य विश्रम्भात् पर्यपृच्छन् कुमेधसः

vitarkayanto bahudhā tāṃ sandhyāṃ pramadākṛtim |
abhisambhāvya viśrambhāt paryapṛcchan kumedhasaḥ

कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि ।
रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे

kāsi kasyāsi rambhoru ko vārthaste'tra bhāmini |
rūpadraviṇapaṇyena durbhagānno vibādhase

या वा काचित्त्वमबले दिष्ट्या सन्दर्शनं तव ।
उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मनः

yā vā kācittvamabale diṣṭyā sandarśanaṃ tava |
utsunoṣīkṣamāṇānāṃ kandukakrīḍayā manaḥ

नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं
घ्नन्त्या मुहुः करतलेन पतत्पतङ्गम् ।
मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं
शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूहः

naikatra te jayati śālini pādapadmaṃ
ghnantyā muhuḥ karatalena patatpataṅgam |
madhyaṃ viṣīdati bṛhatstanabhārabhītaṃ
śānteva dṛṣṭiramalā suśikhāsamūhaḥ

इति सायन्तनीं सन्ध्यां असुराः प्रमदायतीम् ।
प्रलोभयन्तीं जगृहुः मत्वा मूढधियः स्त्रियम्

iti sāyantanīṃ sandhyāṃ asurāḥ pramadāyatīm |
pralobhayantīṃ jagṛhuḥ matvā mūḍhadhiyaḥ striyam

प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्ति आत्मानमात्मना ।
कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान्

prahasya bhāvagambhīraṃ jighranti ātmānamātmanā |
kāntyā sasarja bhagavān gandharvāpsarasāṃ gaṇān

विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् ।
ते एव चाददुः प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमाः

visasarja tanuṃ tāṃ vai jyotsnāṃ kāntimatīṃ priyām |
te eva cādaduḥ prītyā viśvāvasupurogamāḥ

सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवान् आत्मतन्द्रिणा ।
दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ

sṛṣṭvā bhūtapiśācāṃśca bhagavān ātmatandriṇā |
digvāsaso muktakeśān vīkṣya cāmīlayad dṛśau

जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभोः ।
निद्रां इन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते ।
येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते

jagṛhustadvisṛṣṭāṃ tāṃ jṛmbhaṇākhyāṃ tanuṃ prabhoḥ |
nidrāṃ indriyavikledo yayā bhūteṣu dṛśyate |
yenocchiṣṭāndharṣayanti tamunmādaṃ pracakṣate

ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः ।
साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभुः

ūrjasvantaṃ manyamāna ātmānaṃ bhagavānajaḥ |
sādhyān gaṇān pitṛgaṇān parokṣeṇāsṛjatprabhuḥ

ते आत्मसर्गं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे ।
साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते

te ātmasargaṃ taṃ kāyaṃ pitaraḥ pratipedire |
sādhyebhyaśca pitṛbhyaśca kavayo yadvitanvate

सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् ।
तेभ्योऽददात् तं आत्मानं अन्तर्धानाख्यमद्भुतम्

siddhān vidyādharāṃścaiva tirodhānena so'sṛjat |
tebhyo'dadāt taṃ ātmānaṃ antardhānākhyamadbhutam

स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभुः ।
मानयन्नात्मनात्मानं आत्माभासं विलोकयन्

sa kinnarān kimpuruṣān pratyātmyenāsṛjatprabhuḥ |
mānayannātmanātmānaṃ ātmābhāsaṃ vilokayan

ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना ।
मिथुनीभूय गायन्तः तं एवोषसि कर्मभिः

te tu tajjagṛhū rūpaṃ tyaktaṃ yatparameṣṭhinā |
mithunībhūya gāyantaḥ taṃ evoṣasi karmabhiḥ

देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया ।
सर्गेऽनुपचिते क्रोधात् उत्ससर्ज ह तद्वपुः

dehena vai bhogavatā śayāno bahucintayā |
sarge'nupacite krodhāt utsasarja ha tadvapuḥ

येऽहीयन्तामुतः केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे ।
सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरुकन्धराः

ye'hīyantāmutaḥ keśā ahayaste'ṅga jajñire |
sarpāḥ prasarpataḥ krūrā nāgā bhogorukandharāḥ

स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः ।
तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्

sa ātmānaṃ manyamānaḥ kṛtakṛtyamivātmabhūḥ |
tadā manūn sasarjānte manasā lokabhāvanān

तेभ्यः सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् ।
तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्

tebhyaḥ so'sṛjatsvīyaṃ puraṃ puruṣamātmavān |
tān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥ praśaśaṃsuḥ prajāpatim

अहो एतत् जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् ।
प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकं अन्नमदाम हे

aho etat jagatsraṣṭaḥ sukṛtaṃ bata te kṛtam |
pratiṣṭhitāḥ kriyā yasmin sākaṃ annamadāma he

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ।
ऋषीन् ऋषिः हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः

tapasā vidyayā yukto yogena susamādhinā |
ṛṣīn ṛṣiḥ hṛṣīkeśaḥ sasarjābhimatāḥ prajāḥ

तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः ।
यत्तत् समाधियोगर्द्धि तपोविद्याविरक्तिमत्

tebhyaścaikaikaśaḥ svasya dehasyāṃśamadādajaḥ |
yattat samādhiyogarddhi tapovidyāviraktimat