अध्याय 16: भगवान द्वारा ब्राह्मणों का सम्मान, जय-विजय का पतन

इति तद्गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् ।
प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभुः

iti tadgṛṇatāṃ teṣāṃ munīnāṃ yogadharmiṇām |
pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭhanilayo vibhuḥ

एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च ।
कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम्

etau tau pārṣadau mahyaṃ jayo vijaya eva ca |
kadarthīkṛtya māṃ yadvo bahvakrātāmatikramam

यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतैः ।
स एवानुमतोऽस्माभिः मुनयो देवहेलनात्

yastvetayordhṛto daṇḍo bhavadbhirmāmanuvrataiḥ |
sa evānumato'smābhiḥ munayo devahelanāt

तद्वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।
तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृताः

tadvaḥ prasādayāmyadya brahma daivaṃ paraṃ hi me |
taddhītyātmakṛtaṃ manye yatsvapumbhirasatkṛtāḥ

यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि ।
सोऽसाधुवादस्तत् कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामयः

yannāmāni ca gṛhṇāti loko bhṛtye kṛtāgasi |
so'sādhuvādastat kīrtiṃ hanti tvacamivāmayaḥ

यस्यामृतामलयशःश्रवणावगाहः
सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः ।
सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्तिः
छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम्

yasyāmṛtāmalayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ
sadyaḥ punāti jagadāśvapacādvikuṇṭhaḥ |
so'haṃ bhavadbhya upalabdhasutīrthakīrtiḥ
chindyāṃ svabāhumapi vaḥ pratikūlavṛttim

यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं
सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।
न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याः
प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति

yatsevayā caraṇapadmapavitrareṇuṃ
sadyaḥ kṣatākhilamalaṃ pratilabdhaśīlam |
na śrīrviraktamapi māṃ vijahāti yasyāḥ
prekṣālavārtha itare niyamān vahanti

नाहं तथाद्मि यजमानहविर्वितानेः
च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन ।
यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं
तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

nāhaṃ tathādmi yajamānahavirvitāneḥ
cyotadghṛtaplutamadan hutabhuṅmukhena |
yadbrāhmaṇasya mukhataścarato'nughāsaṃ
tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ

येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग
मायाविभूतिरमलाङ्घ्रिरजः किरीटैः ।
विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भः
सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान्

yeṣāṃ bibharmyahamakhaṇḍavikuṇṭhayoga
māyāvibhūtiramalāṅghrirajaḥ kirīṭaiḥ |
viprāṃstu ko na viṣaheta yadarhaṇāmbhaḥ
sadyaḥ punāti sahacandralalāmalokān

ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया
भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या ।
द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान्
गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः

ye me tanūrdvijavarānduhatīrmadīyā
bhūtānyalabdhaśaraṇāni ca bhedabuddhyā |
drakṣyantyaghakṣatadṛśo hyahimanyavastān
gṛdhrā ruṣā mama kuṣantyadhidaṇḍanetuḥ

ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्तः
तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः ।
वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्तः
सम्बोधयन्ति अहमिवाहमुपाहृतस्तैः

ye brāhmaṇānmayi dhiyā kṣipato'rcayantaḥ
tuṣyaddhṛdaḥ smitasudhokṣitapadmavaktrāḥ |
vāṇyānurāgakalayātmajavad gṛṇantaḥ
sambodhayanti ahamivāhamupāhṛtastaiḥ

तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ
युष्मद्व्यतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्यः ।
भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे
यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवासः

tanme svabharturavasāyamalakṣamāṇau
yuṣmadvyatikramagatiṃ pratipadya sadyaḥ |
bhūyo mamāntikamitāṃ tadanugraho me
yatkalpatāmacirato bhṛtayorvivāsaḥ

अथ तस्योशतीं देवीं ऋषिकुल्यां सरस्वतीम् ।
नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषां आत्माप्यतृप्यत

atha tasyośatīṃ devīṃ ṛṣikulyāṃ sarasvatīm |
nāsvādya manyudaṣṭānāṃ teṣāṃ ātmāpyatṛpyata

सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् ।
विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम्

satīṃ vyādāya śṛṇvanto laghvīṃ gurvarthagahvarām |
vigāhyāgādhagambhīrāṃ na vidustaccikīrṣitam

ते योगमाययारब्ध पारमेष्ठ्यमहोदयम् ।
प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभितत्वचः

te yogamāyayārabdha pārameṣṭhyamahodayam |
procuḥ prāñjalayo viprāḥ prahṛṣṭāḥ kṣubhitatvacaḥ

न वयं भगवन् विद्मः तव देव चिकीर्षितम् ।
कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे

na vayaṃ bhagavan vidmaḥ tava deva cikīrṣitam |
kṛto me'nugrahaśceti yadadhyakṣaḥ prabhāṣase

ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो ।
विप्राणां देवदेवानां भगवान् आत्मदैवतम्

brahmaṇyasya paraṃ daivaṃ brāhmaṇāḥ kila te prabho |
viprāṇāṃ devadevānāṃ bhagavān ātmadaivatam

त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।
धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मतः

tvattaḥ sanātano dharmo rakṣyate tanubhistava |
dharmasya paramo guhyo nirvikāro bhavānmataḥ

तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् ।
योगिनः स भवान् किंस्विद् अनुगृह्येत यत्परैः

taranti hyañjasā mṛtyuṃ nivṛttā yadanugrahāt |
yoginaḥ sa bhavān kiṃsvid anugṛhyeta yatparaiḥ

यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यैः
अर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।
धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो
लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना

yaṃ vai vibhūtirupayātyanuvelamanyaiḥ
arthārthibhiḥ svaśirasā dhṛtapādareṇuḥ |
dhanyārpitāṅghritulasīnavadāmadhāmno
lokaṃ madhuvratapateriva kāmayānā

यस्तां विविक्तचरितैः अनुवर्तमानां
नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्गः ।
स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजः पुनीतः
श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम्

yastāṃ viviktacaritaiḥ anuvartamānāṃ
nātyādriyatparamabhāgavataprasaṅgaḥ |
sa tvaṃ dvijānupathapuṇyarajaḥ punītaḥ
śrīvatsalakṣma kimagā bhagabhājanastvam

धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैः
पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।
नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च
सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य

dharmasya te bhagavatastriyuga tribhiḥ svaiḥ
padbhiścarācaramidaṃ dvijadevatārtham |
nūnaṃ bhṛtaṃ tadabhighāti rajastamaśca
sattvena no varadayā tanuvā nirasya

न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं
गोप्ता वृषः स्वर्हणेन ससूनृतेन ।
तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था
लोकोऽग्रहीष्यद् ऋषभस्य हि तत्प्रमाणम्

na tvaṃ dvijottamakulaṃ yadihātmagopaṃ
goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sasūnṛtena |
tarhyeva naṅkṣyati śivastava deva panthā
loko'grahīṣyad ṛṣabhasya hi tatpramāṇam

तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः
क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।
नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तुः
तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः

tatte'nabhīṣṭamiva sattvanidhervidhitsoḥ
kṣemaṃ janāya nijaśaktibhiruddhṛtāreḥ |
naitāvatā tryadhipaterbata viśvabhartuḥ
tejaḥ kṣataṃ tvavanatasya sa te vinodaḥ

यं वानयोर्दममधीश भवान्विधत्ते
वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् ।
अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो
येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण

yaṃ vānayordamamadhīśa bhavānvidhatte
vṛttiṃ nu vā tadanumanmahi nirvyalīkam |
asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo
ye'nāgasau vayamayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa

एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यः
संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।
भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः
शापो मयैव निमितस्तदवैत विप्राः

etau suretaragatiṃ pratipadya sadyaḥ
saṃrambhasambhṛtasamādhyanubaddhayogau |
bhūyaḥ sakāśamupayāsyata āśu yo vaḥ
śāpo mayaiva nimitastadavaita viprāḥ

अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् ।
वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम्

atha te munayo dṛṣṭvā nayanānandabhājanam |
vaikuṇṭhaṃ tadadhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayaṃprabham

भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।
प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम्

bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca |
pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam

भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् ।
ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे

bhagavānanugāvāha yātaṃ mā bhaiṣṭamastu śam |
brahmatejaḥ samartho'pi hantuṃ necche mataṃ tu me

एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा ।
पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते

etatpuraiva nirdiṣṭaṃ ramayā kruddhayā yadā |
purāpavāritā dvāri viśantī mayyupārate

मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।
प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः

mayi saṃrambhayogena nistīrya brahmahelanam |
pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ

द्वाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् ।
सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत्

dvāḥsthāvādiśya bhagavān vimānaśreṇibhūṣaṇam |
sarvātiśayayā lakṣmyā juṣṭaṃ svaṃ dhiṣṇyamāviśat

तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तरात् हरिलोकतः ।
हतश्रियौ ब्रह्मशापाद् अभूतां विगतस्मयौ

tau tu gīrvāṇaṛṣabhau dustarāt harilokataḥ |
hataśriyau brahmaśāpād abhūtāṃ vigatasmayau

तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः ।
हाहाकारो महानासीद् विमानाग्र्येषु पुत्रकाः

tadā vikuṇṭhadhiṣaṇāt tayornipatamānayoḥ |
hāhākāro mahānāsīd vimānāgryeṣu putrakāḥ

तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरेः ।
दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम्

tāveva hyadhunā prāptau pārṣadapravarau hareḥ |
diterjaṭharanirviṣṭaṃ kāśyapaṃ teja ulbaṇam

तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि वः ।
आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवान् तद्विधित्सति

tayorasurayoradya tejasā yamayorhi vaḥ |
ākṣiptaṃ teja etarhi bhagavān tadvidhitsati

विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो
योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः ।
क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीशः
तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थः

viśvasya yaḥ sthitilayodbhavaheturādyo
yogeśvarairapi duratyayayogamāyaḥ |
kṣemaṃ vidhāsyati sa no bhagavāṃstryadhīśaḥ
tatrāsmadīyavimṛśena kiyānihārthaḥ