अध्याय 15: सनकादि का जय-विजय को शाप

प्राजापत्यं तु तत्तेजः परतेजोहनं दितिः ।
दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात्

prājāpatyaṃ tu tattejaḥ paratejohanaṃ ditiḥ |
dadhāra varṣāṇi śataṃ śaṅkamānā surārdanāt

लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजसः ।
न्यवेदयन्विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम्

loke tenāhatāloke lokapālā hataujasaḥ |
nyavedayanviśvasṛje dhvāntavyatikaraṃ diśām

तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् ।
न ह्यव्यक्तं भगवतः कालेनास्पृष्टवर्त्मनः

tama etadvibho vettha saṃvignā yadvayaṃ bhṛśam |
na hyavyaktaṃ bhagavataḥ kālenāspṛṣṭavartmanaḥ

देवदेव जगद्धातः लोकनाथशिखामणे ।
परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित्

devadeva jagaddhātaḥ lokanāthaśikhāmaṇe |
pareṣāmapareṣāṃ tvaṃ bhūtānāmasi bhāvavit

नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे ।
गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये

namo vijñānavīryāya māyayedamupeyuṣe |
gṛhītaguṇabhedāya namaste'vyaktayonaye

ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् ।
आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम्

ye tvānanyena bhāvena bhāvayantyātmabhāvanam |
ātmani protabhuvanaṃ paraṃ sadasadātmakam

तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् ।
लब्धयुष्मत् प्रसादानां न कुतश्चित्पराभवः

teṣāṃ supakvayogānāṃ jitaśvāsendriyātmanām |
labdhayuṣmat prasādānāṃ na kutaścitparābhavaḥ

यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिताः ।
हरन्ति बलिमायत्ताः तस्मै मुख्याय ते नमः

yasya vācā prajāḥ sarvā gāvastantyeva yantritāḥ |
haranti balimāyattāḥ tasmai mukhyāya te namaḥ

स त्वं विधत्स्व शं भूमन् तमसा लुप्तकर्मणाम् ।
अदभ्रदयया दृष्ट्या आपन्नानर्हसीक्षितुम्

sa tvaṃ vidhatsva śaṃ bhūman tamasā luptakarmaṇām |
adabhradayayā dṛṣṭyā āpannānarhasīkṣitum

एष देव दितेर्गर्भ ओजः काश्यपमर्पितम् ।
दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि

eṣa deva ditergarbha ojaḥ kāśyapamarpitam |
diśastimirayan sarvā vardhate'gnirivaidhasi

स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचरः ।
प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा

sa prahasya mahābāho bhagavān śabdagocaraḥ |
pratyācaṣṭātmabhūrdevān prīṇan rucirayā girā

मानसा मे सुता युष्मत् पूर्वजाः सनकादयः ।
चेरुर्विहायसा लोकान् लोकेषु विगतस्पृहाः

mānasā me sutā yuṣmat pūrvajāḥ sanakādayaḥ |
cerurvihāyasā lokān lokeṣu vigataspṛhāḥ

त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मनः ।
ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम्

ta ekadā bhagavato vaikuṇṭhasyāmalātmanaḥ |
yayurvaikuṇṭhanilayaṃ sarvalokanamaskṛtam

वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः ।
येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम्

vasanti yatra puruṣāḥ sarve vaikuṇṭhamūrtayaḥ |
ye'nimittanimittena dharmeṇārādhayan harim

यत्र चाद्यः पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचरः ।
सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृषः

yatra cādyaḥ pumānāste bhagavān śabdagocaraḥ |
sattvaṃ viṣṭabhya virajaṃ svānāṃ no mṛḍayan vṛṣaḥ

यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमैः ।
सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत् कैवल्यमिव मूर्तिमत्

yatra naiḥśreyasaṃ nāma vanaṃ kāmadughairdrumaiḥ |
sarvartuśrībhirvibhrājat kaivalyamiva mūrtimat

वैमानिकाः सललनाश्चरितानि यत्र ।
गायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः ।
अन्तर्जलेऽनुविकसन् मधुमाधवीनां ।
गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः

vaimānikāḥ salalanāścaritāni yatra |
gāyanti lokaśamalakṣapaṇāni bhartuḥ |
antarjale'nuvikasan madhumādhavīnāṃ |
gandhena khaṇḍitadhiyo'pyanilaṃ kṣipantaḥ

पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक ।
दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां यः ।
कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चैः ।
भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने

pārāvatānyabhṛtasārasacakravāka |
dātyūhahaṃsaśukatittiribarhiṇāṃ yaḥ |
kolāhalo viramate'ciramātramuccaiḥ |
bhṛṅgādhipe harikathāmiva gāyamāne

मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण ।
पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाताः ।
गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या ।
यस्मिंस्तपः सुमनसो बहु मानयन्ति

mandārakundakurabotpalacampakārṇa |
punnāganāgabakulāmbujapārijātāḥ |
gandhe'rcite tulasikābharaṇena tasyā |
yasmiṃstapaḥ sumanaso bahu mānayanti

यत्सङ्कुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टैः ।
वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानैः ।
येषां बृहत्कटितटाः स्मितशोभिमुख्यः ।
कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यैः

yatsaṅkulaṃ haripadānatimātradṛṣṭaiḥ |
vaidūryamārakatahemamayairvimānaiḥ |
yeṣāṃ bṛhatkaṭitaṭāḥ smitaśobhimukhyaḥ |
kṛṣṇātmanāṃ na raja ādadhurutsmayādyaiḥ

श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं ।
लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा ।
संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि ।
सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्नः

śrī rūpiṇī kvaṇayatī caraṇāravindaṃ |
līlāmbujena harisadmani muktadoṣā |
saṃlakṣyate sphaṭikakuḍya upetahemni |
sammārjatīva yadanugrahaṇe'nyayatnaḥ

वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु ।
प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् ।
अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्रम् ।
उच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्रीः

vāpīṣu vidrumataṭāsvamalāmṛtāpsu |
preṣyānvitā nijavane tulasībhirīśam |
abhyarcatī svalakamunnasamīkṣya vaktram |
uccheṣitaṃ bhagavatetyamatāṅga yacchrīḥ

यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादात् ।
श्रृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः ।
यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारान् ।
तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमःसु हन्त

yanna vrajantyaghabhido racanānuvādāt |
śrṛṇvanti ye'nyaviṣayāḥ kukathā matighnīḥ |
yāstu śrutā hatabhagairnṛbhirāttasārān |
tāṃstān kṣipantyaśaraṇeṣu tamaḥsu hanta

येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगतिं प्रपन्ना ।
ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र ।
नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य ।
सम्मोहिता विततया बत मायया ते

ye'bhyarthitāmapi ca no nṛgatiṃ prapannā |
jñānaṃ ca tattvaviṣayaṃ sahadharmaṃ yatra |
nārādhanaṃ bhagavato vitarantyamuṣya |
sammohitā vitatayā bata māyayā te

यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या ।
दूरे यमा ह्युपरि नः स्पृहणीयशीलाः ।
भर्तुर्मिथः सुयशसः कथनानुराग ।
वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गाः

yacca vrajantyanimiṣāmṛṣabhānuvṛttyā |
dūre yamā hyupari naḥ spṛhaṇīyaśīlāḥ |
bharturmithaḥ suyaśasaḥ kathanānurāga |
vaiklavyabāṣpakalayā pulakīkṛtāṅgāḥ

तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं ।
दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचिः ।
आपुः परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग ।
मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम्

tadviśvagurvadhikṛtaṃ bhuvanaikavandyaṃ |
divyaṃ vicitravibudhāgryavimānaśociḥ |
āpuḥ parāṃ mudamapūrvamupetya yoga |
māyābalena munayastadatho vikuṇṭham

तस्मिन्नतीत्य मुनयः षडसज्जमानाः ।
कक्षाः समानवयसावथ सप्तमायाम् ।
देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य ।
केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ

tasminnatītya munayaḥ ṣaḍasajjamānāḥ |
kakṣāḥ samānavayasāvatha saptamāyām |
devāvacakṣata gṛhītagadau parārdhya |
keyūrakuṇḍalakirīṭaviṭaṅkaveṣau

मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ ।
विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये ।
वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां ।
रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ

mattadvirephavanamālikayā nivītau |
vinyastayāsitacatuṣṭayabāhumadhye |
vaktraṃ bhruvā kuṭilayā sphuṭanirgamābhyāṃ |
raktekṣaṇena ca manāgrabhasaṃ dadhānau

द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा ।
पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका याः ।
सर्वत्र तेऽविषमया मुनयः स्वदृष्ट्या ।
ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्काः

dvāryetayorniviviśurmiṣatorapṛṣṭvā |
pūrvā yathā puraṭavajrakapāṭikā yāḥ |
sarvatra te'viṣamayā munayaḥ svadṛṣṭyā |
ye sañcarantyavihatā vigatābhiśaṅkāḥ

तान्वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान् ।
वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् ।
वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ ।
तेजो विहस्य भगवत् प्रतिकूलशीलौ

tānvīkṣya vātaraśanāṃścaturaḥ kumārān |
vṛddhāndaśārdhavayaso viditātmatattvān |
vetreṇa cāskhalayatāmatadarhaṇāṃstau |
tejo vihasya bhagavat pratikūlaśīlau

ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमानाः ।
स्वर्हत्तमा ह्यपि हरेः प्रतिहारपाभ्याम् ।
ऊचुः सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईषत् ।
कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षाः

tābhyāṃ miṣatsvanimiṣeṣu niṣidhyamānāḥ |
svarhattamā hyapi hareḥ pratihārapābhyām |
ūcuḥ suhṛttamadidṛkṣitabhaṅga īṣat |
kāmānujena sahasā ta upaplutākṣāḥ

को वामिहैत्य भगवत् परिचर्ययोच्चैः ।
तद्धर्मिणां निवसतां विषमः स्वभावः ।
तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां ।
को वात्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः

ko vāmihaitya bhagavat paricaryayoccaiḥ |
taddharmiṇāṃ nivasatāṃ viṣamaḥ svabhāvaḥ |
tasmin praśāntapuruṣe gatavigrahe vāṃ |
ko vātmavat kuhakayoḥ pariśaṅkanīyaḥ

न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षौ ।
आत्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः ।
पश्यन्ति यत्र युवयोः सुरलिङ्गिनोः किं ।
व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य

na hyantaraṃ bhagavatīha samastakukṣau |
ātmānamātmani nabho nabhasīva dhīrāḥ |
paśyanti yatra yuvayoḥ suraliṅginoḥ kiṃ |
vyutpāditaṃ hyudarabhedi bhayaṃ yato'sya

तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तुः ।
कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् ।
लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्ट्या ।
पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र

tadvāmamuṣya paramasya vikuṇṭhabhartuḥ |
kartuṃ prakṛṣṭamiha dhīmahi mandadhībhyām |
lokānito vrajatamantarabhāvadṛṣṭyā |
pāpīyasastraya ime ripavo'sya yatra

तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं ।
तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगैः ।
सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत् ।
पादग्रहावपततामतिकातरेण

teṣāmitīritamubhāvavadhārya ghoraṃ |
taṃ brahmadaṇḍamanivāraṇamastrapūgaiḥ |
sadyo hareranucarāvuru bibhyatastat |
pādagrahāvapatatāmatikātareṇa

भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो ।
यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् ।
मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो ।
मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽधः

bhūyādaghoni bhagavadbhirakāri daṇḍo |
yo nau hareta surahelanamapyaśeṣam |
mā vo'nutāpakalayā bhagavatsmṛtighno |
moho bhavediha tu nau vrajatoradho'dhaḥ

एवं तदैव भगवान् अरविन्दनाभः ।
स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्यः ।
तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीनाम् ।
अन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्रीः

evaṃ tadaiva bhagavān aravindanābhaḥ |
svānāṃ vibudhya sadatikramamāryahṛdyaḥ |
tasmin yayau paramahaṃsamahāmunīnām |
anveṣaṇīyacaraṇau calayan sahaśrīḥ

तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भिः ।
तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् ।
हंसश्रियोर्व्यजनयोः शिववायुलोलः ।
शुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम्

taṃ tvāgataṃ pratihṛtaupayikaṃ svapumbhiḥ |
te'cakṣatākṣaviṣayaṃ svasamādhibhāgyam |
haṃsaśriyorvyajanayoḥ śivavāyulolaḥ |
śubhrātapatraśaśikesaraśīkarāmbum

कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम ।
स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् ।
श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्वः ।
चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम्

kṛtsnaprasādasumukhaṃ spṛhaṇīyadhāma |
snehāvalokakalayā hṛdi saṃspṛśantam |
śyāme pṛthāvurasi śobhitayā śriyā svaḥ |
cūḍāmaṇiṃ subhagayantamivātmadhiṣṇyam

पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या ।
काञ्च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च ।
वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे ।
विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम्

pītāṃśuke pṛthunitambini visphurantyā |
kāñcyālibhirvirutayā vanamālayā ca |
valguprakoṣṭhavalayaṃ vinatāsutāṃse |
vinyastahastamitareṇa dhunānamabjam

विद्युत्क्षिपन् मकरकुण्डलमण्डनार्ह ।
गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् ।
दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य ।
हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन

vidyutkṣipan makarakuṇḍalamaṇḍanārha |
gaṇḍasthalonnasamukhaṃ maṇimatkirīṭam |
dordaṇḍaṣaṇḍavivare haratā parārdhya |
hāreṇa kandharagatena ca kaustubhena

अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिरायाः ।
स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् ।
मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं ।
नेमुर्निरीक्ष्य न वितृप्तदृशो मुदा कैः

atropasṛṣṭamiti cotsmitamindirāyāḥ |
svānāṃ dhiyā viracitaṃ bahusauṣṭhavāḍhyam |
mahyaṃ bhavasya bhavatāṃ ca bhajantamaṅgaṃ |
nemurnirīkṣya na vitṛptadṛśo mudā kaiḥ

तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द ।
किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः ।
अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां ।
सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः

tasyāravindanayanasya padāravinda |
kiñjalkamiśratulasīmakarandavāyuḥ |
antargataḥ svavivareṇa cakāra teṣāṃ |
saṅkṣobhamakṣarajuṣāmapi cittatanvoḥ

ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोशम् ।
उद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् ।
लब्धाशिषः पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रि ।
द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्युः

te vā amuṣya vadanāsitapadmakośam |
udvīkṣya sundaratarādharakundahāsam |
labdhāśiṣaḥ punaravekṣya tadīyamaṅghri |
dvandvaṃ nakhāruṇamaṇiśrayaṇaṃ nidadhyuḥ

पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गैः ।
ध्यानास्पदं बहुमतं नयनाभिरामम् ।
पौंस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धैः ।
औत्पत्तिकैः समगृणन्युतमष्टभोगैः

puṃsāṃ gatiṃ mṛgayatāmiha yogamārgaiḥ |
dhyānāspadaṃ bahumataṃ nayanābhirāmam |
pauṃsnaṃ vapurdarśayānamananyasiddhaiḥ |
autpattikaiḥ samagṛṇanyutamaṣṭabhogaiḥ

योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं ।
सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्धः ।
यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो नः ।
पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन

yo'ntarhito hṛdi gato'pi durātmanāṃ tvaṃ |
so'dyaiva no nayanamūlamananta rāddhaḥ |
yarhyeva karṇavivareṇa guhāṃ gato naḥ |
pitrānuvarṇitarahā bhavadudbhavena

तं त्वां विदाम भगवन्परमात्मतत्त्वं ।
सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् ।
यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगैः ।
उद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागाः

taṃ tvāṃ vidāma bhagavanparamātmatattvaṃ |
sattvena samprati ratiṃ racayantameṣām |
yatte'nutāpaviditairdṛḍhabhaktiyogaiḥ |
udgranthayo hṛdi vidurmunayo virāgāḥ

नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं ।
किन्त्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते ।
येऽङ्ग त्वदङ्घ्रिशरणा भवतः कथायाः ।
कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः

nātyantikaṃ vigaṇayantyapi te prasādaṃ |
kintvanyadarpitabhayaṃ bhruva unnayaiste |
ye'ṅga tvadaṅghriśaraṇā bhavataḥ kathāyāḥ |
kīrtanyatīrthayaśasaḥ kuśalā rasajñāḥ

कामं भवः स्ववृजिनैर्निरयेषु नः स्तात् ।
चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत ।
वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्घ्रिशोभाः ।
पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्रः

kāmaṃ bhavaḥ svavṛjinairnirayeṣu naḥ stāt |
ceto'livadyadi nu te padayo rameta |
vācaśca nastulasivadyadi te'ṅghriśobhāḥ |
pūryeta te guṇagaṇairyadi karṇarandhraḥ

प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं ।
तेनेश निर्वृतिमवापुरलं दृशो नः ।
तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम ।
योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः

prāduścakartha yadidaṃ puruhūta rūpaṃ |
teneśa nirvṛtimavāpuralaṃ dṛśo naḥ |
tasmā idaṃ bhagavate nama idvidhema |
yo'nātmanāṃ durudayo bhagavān pratītaḥ