अध्याय 17: हिरण्यकशिपु और हिरण्याक्ष का जन्म

निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिताः ।
ततः सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकसः

niśamyātmabhuvā gītaṃ kāraṇaṃ śaṅkayojjhitāḥ |
tataḥ sarve nyavartanta tridivāya divaukasaḥ

दितिस्तु भर्तुरादेशाद् अपत्यपरिशङ्किनी ।
पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ

ditistu bharturādeśād apatyapariśaṅkinī |
pūrṇe varṣaśate sādhvī putrau prasuṣuve yamau

उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयोः ।
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्य उरु भयावहाः

utpātā bahavastatra nipeturjāyamānayoḥ |
divi bhuvyantarikṣe ca lokasya uru bhayāvahāḥ

सहाचला भुवश्चेलुः दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः ।
स उल्काश्च अशनयः पेतुः, केतवश्चार्तिहेतवः

sahācalā bhuvaśceluḥ diśaḥ sarvāḥ prajajvaluḥ |
sa ulkāśca aśanayaḥ petuḥ, ketavaścārtihetavaḥ

ववौ वायुः सुदुःस्पर्शः फूत्कारानीरयन्मुहुः ।
उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः

vavau vāyuḥ suduḥsparśaḥ phūtkārānīrayanmuhuḥ |
unmūlayan nagapatīn vātyānīko rajodhvajaḥ

उद्धसत् तडिदम्भोद घटया नष्टभागणे ।
व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादृश्यते पदम्

uddhasat taḍidambhoda ghaṭayā naṣṭabhāgaṇe |
vyomni praviṣṭatamasā na sma vyādṛśyate padam

चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मिः क्षुभितोदरः ।
सोदपानाश्च सरितः चुक्षुभुः शुष्कपङ्कजाः

cukrośa vimanā vārdhirudūrmiḥ kṣubhitodaraḥ |
sodapānāśca saritaḥ cukṣubhuḥ śuṣkapaṅkajāḥ

मुहुः परिधयोऽभूवन् सराह्वोः शशिसूर्ययोः ।
निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे

muhuḥ paridhayo'bhūvan sarāhvoḥ śaśisūryayoḥ |
nirghātā rathanirhrādā vivarebhyaḥ prajajñire

अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।
सृगाल उलूक टङ्कारैः प्रणेदुः अशिवं शिवाः

antargrāmeṣu mukhato vamantyo vahnimulbaṇam |
sṛgāla ulūka ṭaṅkāraiḥ praṇeduḥ aśivaṃ śivāḥ

सङ्गीतवद् रोदनवद् उन्नमय्य शिरोधराम् ।
व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहाः ततस्ततः

saṅgītavad rodanavad unnamayya śirodharām |
vyamuñcan vividhā vāco grāmasiṃhāḥ tatastataḥ

खराश्च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् ।
खार्कार रभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः

kharāśca karkaśaiḥ kṣattaḥ khurairghnanto dharātalam |
khārkāra rabhasā mattāḥ paryadhāvan varūthaśaḥ

रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडाद् उदपतन्खगाः ।
घोषेऽरण्ये च पशवः शकृन् मूत्रमकुर्वत

rudanto rāsabhatrastā nīḍād udapatankhagāḥ |
ghoṣe'raṇye ca paśavaḥ śakṛn mūtramakurvata

गावः अत्रसन् असृग्दोहाः तोयदाः पूयवर्षिणः ।
व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर्विनानिलम्

gāvaḥ atrasan asṛgdohāḥ toyadāḥ pūyavarṣiṇaḥ |
vyarudan devaliṅgāni drumāḥ peturvinānilam

ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिताः ।
अतिचेरुः वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम्

grahān puṇyatamānanye bhagaṇāṃścāpi dīpitāḥ |
aticeruḥ vakragatyā yuyudhuśca parasparam

दृष्ट्वा अन्यांश्च महोत्पातान् अतत्-तत्त्वविदः प्रजाः ।
ब्रह्मपुत्रान् ऋते भीता मेनिरे विश्वसंप्लवम्

dṛṣṭvā anyāṃśca mahotpātān atat-tattvavidaḥ prajāḥ |
brahmaputrān ṛte bhītā menire viśvasaṃplavam

तौ आदिदैत्यौ सहसा व्यज्यमान आत्मपौरुषौ ।
ववृधातेऽश्मसारेण कायेन अद्रिपती इव

tau ādidaityau sahasā vyajyamāna ātmapauruṣau |
vavṛdhāte'śmasāreṇa kāyena adripatī iva

दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभिः
निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ ।
गां कंपयन्तौ चरणैः पदे पदे
कट्या सुकाञ्च्यार्कमतीत्य तस्थतुः

divispṛśau hemakirīṭakoṭibhiḥ
niruddhakāṣṭhau sphuradaṅgadābhujau |
gāṃ kaṃpayantau caraṇaiḥ pade pade
kaṭyā sukāñcyārkamatītya tasthatuḥ

प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद्
यः प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत ।
तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा
यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः

prajāpatirnāma tayorakārṣīd
yaḥ prāk svadehādyamayorajāyata |
taṃ vai hiraṇyakaśipuṃ viduḥ prajā
yaṃ taṃ hiraṇyākṣamasūta sāgrataḥ

चक्रे हिरण्यकशिपुः दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च ।
वशे सपालान् लोकान् त्रीन् अकुतोमृत्युरुद्धतः

cakre hiraṇyakaśipuḥ dorbhyāṃ brahmavareṇa ca |
vaśe sapālān lokān trīn akutomṛtyuruddhataḥ

हिरण्याक्षो अनुजस्तस्य प्रियः प्रीतिकृदन्वहम् ।
गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुः मृगयन् रणम्

hiraṇyākṣo anujastasya priyaḥ prītikṛdanvaham |
gadāpāṇirdivaṃ yāto yuyutsuḥ mṛgayan raṇam

तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत् काञ्चन नूपुरम् ।
वैजयन्त्या स्रजा जुष्टं अंस न्यस्त महागदम्

taṃ vīkṣya duḥsahajavaṃ raṇat kāñcana nūpuram |
vaijayantyā srajā juṣṭaṃ aṃsa nyasta mahāgadam

मनोवीर्यवर उत्सिक्तं असृण्यं अकुतोभयम् ।
भीता निलिल्यिरे देवाः तार्क्ष्य त्रस्तः इवाहयः

manovīryavara utsiktaṃ asṛṇyaṃ akutobhayam |
bhītā nililyire devāḥ tārkṣya trastaḥ ivāhayaḥ

स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् ।
स-इन्द्रान् देवगणान् क्षीबान् अपश्यन् व्यनदद्भृशम्

sa vai tirohitān dṛṣṭvā mahasā svena daityarāṭ |
sa-indrān devagaṇān kṣībān apaśyan vyanadadbhṛśam

ततो निवृत्तः क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् ।
विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विपः

tato nivṛttaḥ krīḍiṣyan gambhīraṃ bhīmanisvanam |
vijagāhe mahāsattvo vārdhiṃ matta iva dvipaḥ

तस्मिन्प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका
यादोगणाः सन्नधियः ससाध्वसाः ।
अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा
प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः

tasminpraviṣṭe varuṇasya sainikā
yādogaṇāḥ sannadhiyaḥ sasādhvasāḥ |
ahanyamānā api tasya varcasā
pradharṣitā dūrataraṃ pradudruvuḥ

स वर्षपूगान् उदधौ महाबलः
चरन् महोर्मीन् श्वसनेरितान्मुहुः ।
मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरीं
आसेदिवान् तात पुरीं प्रचेतसः

sa varṣapūgān udadhau mahābalaḥ
caran mahormīn śvasaneritānmuhuḥ |
maurvyābhijaghne gadayā vibhāvarīṃ
āsedivān tāta purīṃ pracetasaḥ

तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं
यादोगणानां ऋषभं प्रचेतसम् ।
स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवत्
जगाद मे देह्यधिराज संयुगम्

tatropalabhyāsuralokapālakaṃ
yādogaṇānāṃ ṛṣabhaṃ pracetasam |
smayan pralabdhuṃ praṇipatya nīcavat
jagāda me dehyadhirāja saṃyugam

त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा
वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् ।
विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान्
यद् राजसूयेन पुरायजत्प्रभो

tvaṃ lokapālo'dhipatirbṛhacchravā
vīryāpaho durmadavīramāninām |
vijitya loke'khiladaityadānavān
yad rājasūyena purāyajatprabho

स एवं उत्सिक्त मदेन विद्विषा
दृढं प्रलब्धो भगवान् अपां पतिः ।
रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया
व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम्

sa evaṃ utsikta madena vidviṣā
dṛḍhaṃ pralabdho bhagavān apāṃ patiḥ |
roṣaṃ samutthaṃ śamayan svayā dhiyā
vyavocadaṅgopaśamaṃ gatā vayam

पश्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद्
यः संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् ।
आराधयिष्यति असुरर्षभेहि तं
मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः

paśyāmi nānyaṃ puruṣāt purātanād
yaḥ saṃyuge tvāṃ raṇamārgakovidam |
ārādhayiṣyati asurarṣabhehi taṃ
manasvino yaṃ gṛṇate bhavādṛśāḥ

तं वीरमारादभिपद्य विस्मयः
शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृतः ।
यस्त्वद्विधानां असतां प्रशान्तये
रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया

taṃ vīramārādabhipadya vismayaḥ
śayiṣyase vīraśaye śvabhirvṛtaḥ |
yastvadvidhānāṃ asatāṃ praśāntaye
rūpāṇi dhatte sadanugrahecchayā