अध्याय 5: परीक्षित को श्रीशुक का अन्तिम उपदेश

अत्रानुवर्ण्यतेऽभीक्ष्णं विश्वात्मा भगवान् हरिः ।
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रः क्रोधसमुद्भवः

atrānuvarṇyate'bhīkṣṇaṃ viśvātmā bhagavān hariḥ |
yasya prasādajo brahmā rudraḥ krodhasamudbhavaḥ

त्वं तु राजन् मरिष्येति पशुबुद्धिमिमां जहि ।
न जातः प्रागभूतोऽद्य देहवत्त्वं न नङ्क्ष्यसि

tvaṃ tu rājan mariṣyeti paśubuddhimimāṃ jahi |
na jātaḥ prāgabhūto'dya dehavattvaṃ na naṅkṣyasi

न भविष्यसि भूत्वा त्वं पुत्रपौत्रादिरूपवान् ।
बीजाङ्कुरवद् देहादेः व्यतिरिक्तो यथानलः

na bhaviṣyasi bhūtvā tvaṃ putrapautrādirūpavān |
bījāṅkuravad dehādeḥ vyatirikto yathānalaḥ

स्वप्ने यथा शिरश्छेदं पञ्चत्वाद्यात्मनः स्वयम् ।
यस्मात्पश्यति देहस्य तत आत्मा ह्यजोऽमरः

svapne yathā śiraśchedaṃ pañcatvādyātmanaḥ svayam |
yasmātpaśyati dehasya tata ātmā hyajo'maraḥ

घटे भिन्ने घटाकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा ।
एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः

ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśaḥ syād yathā purā |
evaṃ dehe mṛte jīvo brahma sampadyate punaḥ

मनः सृजति वै देहान् गुणान् कर्माणि चात्मनः ।
तन्मनः सृजते माया ततो जीवस्य संसृतिः

manaḥ sṛjati vai dehān guṇān karmāṇi cātmanaḥ |
tanmanaḥ sṛjate māyā tato jīvasya saṃsṛtiḥ

स्नेहाधिष्ठानवर्त्यग्नि संयोगो यावदीयते ।
ततो दीपस्य दीपत्वं एवं देहकृतो भवः ।
रजःसत्त्वतमोवृत्त्या जायतेऽथ विनश्यति

snehādhiṣṭhānavartyagni saṃyogo yāvadīyate |
tato dīpasya dīpatvaṃ evaṃ dehakṛto bhavaḥ |
rajaḥsattvatamovṛttyā jāyate'tha vinaśyati

न तत्रात्मा स्वयंज्योतिः यो व्यक्ताव्यक्तयोः परः ।
आकाश इव चाधारो ध्रुवोऽनन्तोपमस्ततः

na tatrātmā svayaṃjyotiḥ yo vyaktāvyaktayoḥ paraḥ |
ākāśa iva cādhāro dhruvo'nantopamastataḥ

एवमात्मानमात्मस्थम् आत्मनैवामृश प्रभो ।
बुद्ध्यानुमानगर्भिण्या वासुदेवानुचिन्तया

evamātmānamātmastham ātmanaivāmṛśa prabho |
buddhyānumānagarbhiṇyā vāsudevānucintayā

चोदितो विप्रवाक्येन न त्वां धक्ष्यति तक्षकः ।
मृत्यवो नोपधक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युमीश्वरम्

codito vipravākyena na tvāṃ dhakṣyati takṣakaḥ |
mṛtyavo nopadhakṣyanti mṛtyūnāṃ mṛtyumīśvaram

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।
एवं समीक्ष्य चात्मानम् आत्मन्याधाय निष्कले

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam |
evaṃ samīkṣya cātmānam ātmanyādhāya niṣkale

दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषाननैः ।
न द्रक्ष्यसि शरीरं च विश्वं च पृथगात्मनः

daśantaṃ takṣakaṃ pāde lelihānaṃ viṣānanaiḥ |
na drakṣyasi śarīraṃ ca viśvaṃ ca pṛthagātmanaḥ

एतत्ते कथितं तात यदात्मा पृष्टवान् नृप ।
हरेर्विश्वात्मनश्चेष्टां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ tāta yadātmā pṛṣṭavān nṛpa |
harerviśvātmanaśceṣṭāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi