अध्याय 4: चार प्रकार के प्रलय

कालस्ते परमाण्वादिः द्विपरार्धावधिर्नृप ।
कथितो युगमानं च श्रृणु कल्पलयावपि

kālaste paramāṇvādiḥ dviparārdhāvadhirnṛpa |
kathito yugamānaṃ ca śrṛṇu kalpalayāvapi

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।
स कल्पो यत्र मनवः चतुर्दश विशांपते

caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo dinamucyate |
sa kalpo yatra manavaḥ caturdaśa viśāṃpate

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता ।
त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि

tadante pralayastāvān brāhmī rātrirudāhṛtā |
trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi

एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ।
शेतेऽनन्तासनो विश्वं आत्मसात् कृत्य चात्मभूः

eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśvasṛk |
śete'nantāsano viśvaṃ ātmasāt kṛtya cātmabhūḥ

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै

dviparārdhe tvatikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।
अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते

eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate |
aṇḍakoṣastu saṅghāto vighāṭa upasādite

पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ राजन्न वर्षति ।
तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः

parjanyaḥ śatavarṣāṇi bhūmau rājanna varṣati |
tadā niranne hyanyonyaṃ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ

क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः ।
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः

kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ |
sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ

रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति
ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः

raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati
tataḥ saṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇamukhotthitaḥ

दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ ।
उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः

dahatyanilavegotthaḥ śūnyān bhūvivarānatha |
uparyadhaḥ samantācca śikhābhirvahnisūryayoḥ

दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ।
ततः प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम्

dahyamānaṃ vibhātyaṇḍaṃ dagdhagomayapiṇḍavat |
tataḥ pracaṇḍapavano varṣāṇāmadhikaṃ śatam

परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसाऽऽवृतम् ।
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकशः

paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasā''vṛtam |
tato meghakulānyaṅga citra varṇānyanekaśaḥ

शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः ।
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम्

śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasasvanaiḥ |
tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍavivarāntaram

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे ।
ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते

tadā bhūmergandhaguṇaṃ grasantyāpa udaplave |
grastagandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate

अपां रसमथो तेजः ता लीयन्तेऽथ नीरसाः ।
ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा

apāṃ rasamatho tejaḥ tā līyante'tha nīrasāḥ |
grasate tejaso rūpaṃ vāyustadrahitaṃ tadā

लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् ।
स वै विशति खं राजन् ततश्च नभसो गुणम्

līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam |
sa vai viśati khaṃ rājan tataśca nabhaso guṇam

शब्दं ग्रसति भूतादिः नभस्तमनु लीयते ।
तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान्वैकारिको गुणैः

śabdaṃ grasati bhūtādiḥ nabhastamanu līyate |
taijasaścendriyāṇyaṅga devānvaikāriko guṇaiḥ

महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश्च तम् ।
ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम्

mahān grasatyahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaśca tam |
grasate'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam

न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ।
अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम्

na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ |
anādyanantamavyaktaṃ nityaṃ kāraṇamavyayam

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं
तमो रजो वा महदादयोऽमी ।
न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा
न सन्निवेशः खलु लोककल्पः

na yatra vāco na mano na sattvaṃ
tamo rajo vā mahadādayo'mī |
na prāṇabuddhīndriyadevatā vā
na sanniveśaḥ khalu lokakalpaḥ

न स्वप्नजाग्रन्न च तत्सुषुप्तं
न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्कः ।
संसुप्तवत् शून्यवदप्रतर्क्यं
तन्मूलभूतं पदमामनन्ति

na svapnajāgranna ca tatsuṣuptaṃ
na khaṃ jalaṃ bhūranilo'gnirarkaḥ |
saṃsuptavat śūnyavadapratarkyaṃ
tanmūlabhūtaṃ padamāmananti

लयः प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा ।
शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुताः

layaḥ prākṛtiko hyeṣa puruṣāvyaktayoryadā |
śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kālavidrutāḥ

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् ।
दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यां आद्यन्तवदवस्तु यत्

buddhīndriyārtharūpeṇa jñānaṃ bhāti tadāśrayam |
dṛśyatvāvyatirekābhyāṃ ādyantavadavastu yat

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग्भवेत् ।
एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात्

dīpaścakṣuśca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthagbhavet |
evaṃ dhīḥ khāni mātrāśca na syuranyatamādṛtāt

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते ।
मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि

buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti cocyate |
māyāmātramidaṃ rājan nānātvaṃ pratyagātmani

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ।
ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात्

yathā jaladharā vyomni bhavanti na bhavanti ca |
brahmaṇīdaṃ tathā viśvamavayavyudayāpyayāt

सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनामिह ।
विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः

satyaṃ hyavayavaḥ proktaḥ sarvāvayavināmiha |
vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ

यत्सामान्यविशेषाभ्यां उपलभ्येत स भ्रमः ।
अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत्

yatsāmānyaviśeṣābhyāṃ upalabhyeta sa bhramaḥ |
anyonyāpāśrayāt sarvamādyantavadavastu yat

विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा ।
न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत्

vikāraḥ khyāyamāno'pi pratyagātmānamantarā |
na nirūpyo'styaṇurapi syācceccitsama ātmavat

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान्यदि मन्यते ।
नानात्वं छिद्रयोर्यद्वत् ज्योतिषोर्वातयोरिव

na hi satyasya nānātvamavidvānyadi manyate |
nānātvaṃ chidrayoryadvat jyotiṣorvātayoriva

यथा हिरण्यं बहुधा समीयते
नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु ।
एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो
व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः

yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate
nṛbhiḥ kriyābhirvyavahāravartmasu |
evaṃ vacobhirbhagavānadhokṣajo
vyākhyāyate laukikavaidikairjanaiḥ

यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो
ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तमः ।
एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो
ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धनः

yathā ghano'rkaprabhavo'rkadarśito
hyarkāṃśabhūtasya ca cakṣuṣastamaḥ |
evaṃ tvahaṃ brahmaguṇastadīkṣito
brahmāṃśakasyātmana ātmabandhanaḥ

घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते
चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा ।
यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो
जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत्

ghano yadārkaprabhavo vidīryate
cakṣuḥ svarūpaṃ ravimīkṣate tadā |
yadā hyahaṅkāra upādhirātmano
jijñāsayā naśyati tarhyanusmaret

यदैवमेतेन विवेकहेतिना
मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् ।
छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते
तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम्

yadaivametena vivekahetinā
māyāmayāhaṅkaraṇātmabandhanam |
chittvācyutātmānubhavo'vatiṣṭhate
tamāhurātyantikamaṅga samplavam

नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप ।
उत्पत्तिप्रलयौ एके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते

nityadā sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa |
utpattipralayau eke sūkṣmajñāḥ sampracakṣate

कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा ।
परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतवः

kālasrotojavenāśu hriyamāṇasya nityadā |
pariṇāmināmavasthāstā janmapralayahetavaḥ

अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना ।
अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव

anādyantavatānena kāleneśvaramūrtinā |
avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāmiva

नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लयः ।
आत्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीदृशी

nityo naimittikaścaiva tathā prākṛtiko layaḥ |
ātyantikaśca kathitaḥ kālasya gatirīdṛśī

एताः कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातुः
नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्नः ।
लीलाकथास्ते कथिताः समासतः
कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीशः

etāḥ kuruśreṣṭha jagadvidhātuḥ
nārāyaṇasyākhilasattvadhāmnaḥ |
līlākathāste kathitāḥ samāsataḥ
kārtsnyena nājo'pyabhidhātumīśaḥ

संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षोः
नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य ।
लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण
पुंसो भवेद्विविधदुःखदवार्दितस्य

saṃsārasindhumatidustaramuttitīrṣoḥ
nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya |
līlākathārasaniṣevaṇamantareṇa
puṃso bhavedvividhaduḥkhadavārditasya

पुराणसंहितामेताम् ऋषिर्नारायणोऽव्ययः ।
नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय सः

purāṇasaṃhitāmetām ṛṣirnārāyaṇo'vyayaḥ |
nāradāya purā prāha kṛṣṇadvaipāyanāya saḥ

स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः ।
इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम्

sa vai mahyaṃ mahārāja bhagavān bādarāyaṇaḥ |
imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ vedasammitām

इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये ।
दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः

imāṃ vakṣyatyasau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye |
dīrghasatre kuruśreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ