अध्याय 6: परीक्षित का मोक्ष और वेदों का विभाजन

एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद्
व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन
तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना
बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरातः

etanniśamya muninābhihitaṃ parīkṣid
vyāsātmajena nikhilātmadṛśā samena
tatpādamūlamupasṛtya natena mūrdhnā
baddhāñjalistamidamāha sa viṣṇurātaḥ

सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना
श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरिः

siddho'smyanugṛhīto'smi bhavatā karuṇātmanā
śrāvito yacca me sākṣādanādinidhano hariḥ

अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः

ajñeṣu tāpatapteṣu bhūteṣu yadanugrahaḥ

यस्यां खलूत्तमःश्लोको भगवाननवर्ण्यते

yasyāṃ khalūttamaḥśloko bhagavānanavarṇyate

भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम्
प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया

bhagavaṃstakṣakādibhyo mṛtyubhyo na bibhemyaham
praviṣṭo brahma nirvāṇamabhayaṃ darśitaṃ tvayā

अनुजानीहि मां ब्रह्मन्वाचं यच्छाम्यधोक्षजे
मुक्तकामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्यसून्

anujānīhi māṃ brahmanvācaṃ yacchāmyadhokṣaje
muktakāmāśayaṃ cetaḥ praveśya visṛjāmyasūn

भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम्

bhavatā darśitaṃ kṣemaṃ paraṃ bhagavataḥ padam

इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान्बादरायणिः
जगाम भिक्षुभिः साकं नरदेवेन पूजितः

ityuktastamanujñāpya bhagavānbādarāyaṇiḥ
jagāma bhikṣubhiḥ sākaṃ naradevena pūjitaḥ

समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरुः

samādhāya paraṃ dadhyāvaspandāsuryathā taruḥ

प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुखः
ब्रह्मभूतो महायोगी निःसङ्गश्छिन्नसंशयः

prākkūle barhiṣyāsīno gaṅgākūla udaṅmukhaḥ
brahmabhūto mahāyogī niḥsaṅgaśchinnasaṃśayaḥ

तक्षकः प्रहितो विप्राः क्रुद्धेन द्विजसूनुना
हन्तुकामो नृपं गच्छन्ददर्श पथि कश्यपम्

takṣakaḥ prahito viprāḥ kruddhena dvijasūnunā
hantukāmo nṛpaṃ gacchandadarśa pathi kaśyapam

तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम्
द्विजरूपप्रतिच्छन्नः कामरूपोऽदशन्नृपम्

taṃ tarpayitvā draviṇairnivartya viṣahāriṇam
dvijarūpapraticchannaḥ kāmarūpo'daśannṛpam

बभूव भस्मसात्सद्यः पश्यतां सर्वदेहिनाम्

babhūva bhasmasātsadyaḥ paśyatāṃ sarvadehinām

विस्मिता ह्यभवन्सर्वे देवासुरनरादयः

vismitā hyabhavansarve devāsuranarādayaḥ

ववृषुः पुष्पवर्षाणि विबुधाः साधुवादिनः

vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi vibudhāḥ sādhuvādinaḥ

यथाजुहाव सन्क्रुद्धो नागान्सत्रे सह द्विजैः

yathājuhāva sankruddho nāgānsatre saha dvijaiḥ

दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षकः शरणं ययौ

dṛṣṭvendraṃ bhayasaṃvignastakṣakaḥ śaraṇaṃ yayau

अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान्
उवाच तक्षकः कस्मान्न दह्येतोरगाधमः

apaśyaṃstakṣakaṃ tatra rājā pārīkṣito dvijān
uvāca takṣakaḥ kasmānna dahyetoragādhamaḥ

तेन संस्तम्भितः सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ

tena saṃstambhitaḥ sarpastasmānnāgnau patatyasau

पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधीः
सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते

pārīkṣita iti śrutvā prāhartvija udāradhīḥ
sahendrastakṣako viprā nāgnau kimiti pātyate

तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्राः सहेन्द्रं तक्षकं मखे
तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता

tacchrutvājuhuvurviprāḥ sahendraṃ takṣakaṃ makhe
takṣakāśu patasveha sahendreṇa marutvatā

इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः
बभूव सम्भ्रान्तमतिः सविमानः सतक्षकः

iti brahmoditākṣepaiḥ sthānādindraḥ pracālitaḥ
babhūva sambhrāntamatiḥ savimānaḥ satakṣakaḥ

विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः

vilokyāṅgirasaḥ prāha rājānaṃ taṃ bṛhaspatiḥ

अनेन पीतममृतमथ वा अजरामरः

anena pītamamṛtamatha vā ajarāmaraḥ

राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदुःखयोः

rājaṃstato'nyo nāstyasya pradātā sukhaduḥkhayoḥ

व्याध्यादिभिर्नृप
पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत्

vyādhyādibhirnṛpa
pañcatvamṛcchate janturbhuṅkta ārabdhakarma tat

सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते

sarpā anāgaso dagdhā janairdiṣṭaṃ hi bhujyate

इत्युक्तः स तथेत्याह महर्षेर्मानयन्वचः
सर्पसत्रादुपरतः पूजयामास वाक्पतिम्

ityuktaḥ sa tathetyāha maharṣermānayanvacaḥ
sarpasatrāduparataḥ pūjayāmāsa vākpatim

मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभिः

muhyantyasyaivātmabhūtā bhūteṣu guṇavṛttibhiḥ

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभिः
न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत्

na yatra dambhītyabhayā virājitā māyātmavāde'sakṛdātmavādibhiḥ
na yadvivādo vividhastadāśrayo manaśca saṅkalpavikalpavṛtti yat

न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम्
तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन्विरमेत तन्मुनिः

na yatra sṛjyaṃ sṛjatobhayoḥ paraṃ śreyaśca jīvastribhiranvitastvaham
tadetadutsāditabādhyabādhakaṃ niṣidhya cormīnvirameta tanmuniḥ

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद्यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितैः

paraṃ padaṃ vaiṣṇavamāmananti tadyanneti netītyatadutsisṛkṣavaḥ
visṛjya daurātmyamananyasauhṛdā hṛdopaguhyāvasitaṃ samāhitaiḥ

अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम्

ahaṃ mameti daurjanyaṃ na yeṣāṃ dehagehajam

न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित्

na cemaṃ dehamāśritya vairaṃ kurvīta kenacit

यत्पादाम्बुरुहध्यानात्संहितामध्यगामिमाम्

yatpādāmburuhadhyānātsaṃhitāmadhyagāmimām

पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभिः
वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत्सौम्याभिधेहि नः

pailādibhirvyāsaśiṣyairvedācāryairmahātmabhiḥ
vedāśca kathitā vyastā etatsaumyābhidhehi naḥ

समाहितात्मनो ब्रह्मन्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते

samāhitātmano brahmanbrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
hṛdyākāśādabhūnnādo vṛttirodhādvibhāvyate

द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम्

dravyakriyākārakākhyaṃ dhūtvā yāntyapunarbhavam

ततोऽभूत्त्रिवृदॐकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट्
यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः

tato'bhūttrivṛdaoṃkāro yo'vyaktaprabhavaḥ svarāṭ
yattalliṅgaṃ bhagavato brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक्
येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः

śṛṇoti ya imaṃ sphoṭaṃ suptaśrotre ca śūnyadṛk
yena vāgvyajyate yasya vyaktirākāśa ātmanaḥ

स्वधाम्नो ब्राह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः
स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम्

svadhāmno brāhmaṇaḥ sākṣādvācakaḥ paramātmanaḥ
sa sarvamantropaniṣadvedabījaṃ sanātanam

तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह
धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः

tasya hyāsaṃstrayo varṇā akārādyā bhṛgūdvaha
dhāryante yaistrayo bhāvā guṇanāmārthavṛttayaḥ

अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्श ह्रस्वदीर्घादिलक्षणम्

antasthoṣmasvarasparśa hrasvadīrghādilakṣaṇam

सव्याहृतिकान्सॐकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया

savyāhṛtikānsaoṃkārāṃścāturhotravivakṣayā

पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन्ब्रह्मकोविदान्
ते तु धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन्

putrānadhyāpayattāṃstu brahmarṣīnbrahmakovidān
te tu dharmopadeṣṭāraḥ svaputrebhyaḥ samādiśan

ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः
चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः

te paramparayā prāptāstattacchiṣyairdhṛtavrataiḥ
caturyugeṣvatha vyastā dvāparādau maharṣibhiḥ

क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान्दुर्मेधान्वीक्ष्य कालतः
वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन्हृदिस्थाच्युतचोदिताः

kṣīṇāyuṣaḥ kṣīṇasattvāndurmedhānvīkṣya kālataḥ
vedānbrahmarṣayo vyasyanhṛdisthācyutacoditāḥ

ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये

brahmeśādyairlokapālairyācito dharmaguptaye

अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम्

avatīrṇo mahābhāga vedaṃ cakre caturvidham

चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव

catasraḥ saṃhitāścakre mantrairmaṇigaṇā iva

एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभुः

ekaikāṃ saṃhitāṃ brahmannekaikasmai dadau vibhuḥ

वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम्

vaiśampāyanasaṃjñāya nigadākhyaṃ yajurgaṇam

अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे

atharvāṅgirasīṃ nāma svaśiṣyāya sumantave

बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम्

bāṣkalāya ca so'pyāha śiṣyebhyaḥ saṃhitāṃ svakām

चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव
पराशरायाग्निमित्र इन्द्र प्रमितिरात्मवान्

caturdhā vyasya bodhyāya yājñavalkyāya bhārgava
parāśarāyāgnimitra indra pramitirātmavān

अध्यापयत्संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम्
तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्यादिभ्य ऊचिवान्

adhyāpayatsaṃhitāṃ svāṃ māṇḍūkeyamṛṣiṃ kavim
tasya śiṣyo devamitraḥ saubharyādibhya ūcivān

शाकल्यस्तत्सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम्
वात्स्यमुद्गलशालीय गोखल्यशिशिरेष्वधात्

śākalyastatsutaḥ svāṃ tu pañcadhā vyasya saṃhitām
vātsyamudgalaśālīya gokhalyaśiśireṣvadhāt

जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्यः सनिरुक्तां स्वसंहिताम्
बलाकपैलजाबाल विरजेभ्यो ददौ मुनिः

jātūkarṇyaśca tacchiṣyaḥ saniruktāṃ svasaṃhitām
balākapailajābāla virajebhyo dadau muniḥ

बाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम्
चक्रे बालायनिर्भज्यः कासारश्चैव तां दधुः

bāṣkaliḥ pratiśākhābhyo vālakhilyākhyasaṃhitām
cakre bālāyanirbhajyaḥ kāsāraścaiva tāṃ dadhuḥ

बह्वृचाः संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृताः
श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते

bahvṛcāḥ saṃhitā hyetā ebhirbrahmarṣibhirdhṛtāḥ
śrutvaitacchandasāṃ vyāsaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहः क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम्

yaccerurbrahmahatyāṃhaḥ kṣapaṇaṃ svagurorvratam

चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम्

caritenālpasārāṇāṃ cariṣye'haṃ suduścaram

इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया
विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति

ityukto gururapyāha kupito yāhyalaṃ tvayā
viprāvamantrā śiṣyeṇa madadhītaṃ tyajāśviti

ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान्यजुर्गणान्

tato gato'tha munayo dadṛśustānyajurgaṇān

तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन्सुपेशलाः

taittirīyā iti yajuḥ śākhā āsansupeśalāḥ

याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधि गवेषयन्
गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम्

yājñavalkyastato brahmaṃśchandāṃsyadhi gaveṣayan
guroravidyamānāni sūpatasthe'rkamīśvaram

ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण काल
स्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु
बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक
एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान
विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति

oṃ namo bhagavate ādityāyākhilajagatāmātmasvarūpeṇa kāla
svarūpeṇa caturvidhabhūtanikāyānāṃ brahmādistambaparyantānāmantarhṛdayeṣu
bahirapi cākāśa ivopādhināvyavadhīyamāno bhavāneka
eva kṣaṇalavanimeṣāvayavopacitasaṃvatsaragaṇenāpāmādāna
visargābhyāmimāṃ lokayātrāmanuvahati

यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर्
अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन
बीजावभर्जन भगवतः समभिधीमहि तपन मण्डलम्

yadu ha vāva vibudharṣabha savitaradastapatyanusavanamahar
aharāmnāyavidhinopatiṣṭhamānānāmakhiladuritavṛjina
bījāvabharjana bhagavataḥ samabhidhīmahi tapana maṇḍalam

य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनैन्द्रियासु
गणाननात्मनः स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति

ya iha vāva sthiracaranikarāṇāṃ nijaniketanānāṃ manaindriyāsu
gaṇānanātmanaḥ svayamātmāntaryāmī pracodayati

य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह
गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक
ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्माव
स्थने प्रवर्तयति

ya evemaṃ lokamatikarālavadanāndhakārasaṃjñājagaragraha
gilitaṃ mṛtakamiva vicetanamavalokyānukampayā paramakāruṇika
īkṣayaivotthāpyāharaharanusavanaṃ śreyasi svadharmākhyātmāva
sthane pravartayati

अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्
तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हणः

avanipatirivāsādhūnāṃ bhayamudīrayannaṭati parita āśāpālais
tatra tatra kamalakośāñjalibhirupahṛtārhaṇaḥ

अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितम्
अहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति

atha ha bhagavaṃstava caraṇanalinayugalaṃ tribhuvanagurubhirabhivanditam
ahamayātayāmayajuṣkāma upasarāmīti

एवं स्तुतः स भगवान्वाजिरूपधरो रविः
यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात्प्रसादितः

evaṃ stutaḥ sa bhagavānvājirūpadharo raviḥ
yajūṃṣyayātayāmāni munaye'dātprasāditaḥ

जगृहुर्वाजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः

jagṛhurvājasanyastāḥ kāṇvamādhyandinādayaḥ

सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम्

sutvāṃstu tatsutastābhyāmekaikāṃ prāha saṃhitām

सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज

sahasrasaṃhitābhedaṃ cakre sāmnāṃ tato dvija

शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तमः

śiṣyau jagṛhatuścānya āvantyo brahmavittamaḥ

पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान्प्रचक्षते

pauṣyañjyāvantyayoścāpi tāṃśca prācyānpracakṣate

लौगाक्षिर्माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिरेव च
पौष्यञ्जिशिष्या जगृहुः संहितास्ते शतं शतम्

laugākṣirmāṅgaliḥ kulyaḥ kuśīdaḥ kukṣireva ca
pauṣyañjiśiṣyā jagṛhuḥ saṃhitāste śataṃ śatam

शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान्

śiṣya ūce svaśiṣyebhyaḥ śeṣā āvantya ātmavān