अध्याय 4: द्रुमिल द्वारा श्रीहरि के अवतारों का वर्णन

यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः

yāni yānīha karmāṇi yairyaiḥ svacchandajanmabhiḥ |
cakre karoti kartā vā haristāni bruvantu naḥ

यो वा अनन्तस्य गुणान् अनन्तान्
अनुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित्
कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः

yo vā anantasya guṇān anantān
anukramiṣyan sa tu bālabuddhiḥ |
rajāṃsi bhūmergaṇayet kathañcit
kālena naivākhilaśaktidhāmnaḥ

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः ।
पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् ।
अवाप नारायण आदिदेवः

bhūtairyadā pañcabhirātmasṛṣṭaiḥ |
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam |
avāpa nārāyaṇa ādidevaḥ

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो
यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि ।
ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा
सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता

yatkāya eṣa bhuvanatrayasanniveśo
yasyendriyaistanubhṛtāmubhayendriyāṇi |
jñānaṃ svataḥ śvasanato balamoja īhā
sattvādibhiḥ sthitilayodbhava ādikartā

आदौ अभूत् शतधृती रजसास्य सर्गे
विष्णुः स्थित्तौ क्रतुपतिः द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य
इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु

ādau abhūt śatadhṛtī rajasāsya sarge
viṣṇuḥ sthittau kratupatiḥ dvijadharmasetuḥ |
rudro'pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya
ityudbhavasthitilayāḥ satataṃ prajāsu

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां
नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म
योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः

dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ
nārāyaṇo nara ṛṣipravaraḥ praśāntaḥ |
naiṣkarmyalakṣaṇamuvāca cacāra karma
yo'dyāpi cāsta ṛṣivaryaniṣevitāṅghriḥ

इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति
कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् ।
गत्वाप्सरोगणवसन्त सुमन्दवातैः
स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः

indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti
kāmaṃ nyayuṅkta sagaṇaṃ sa badaryupākhyam |
gatvāpsarogaṇavasanta sumandavātaiḥ
strīprekṣaṇeṣubhiravidhyadatanmahijñaḥ

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः
प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् ।
मा भैर्विभो मदन मारुत देववध्वो
गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम्

vijñāya śakrakṛtamakramamādidevaḥ
prāha prahasya gatavismaya ejamānān |
mā bhairvibho madana māruta devavadhvo
gṛhṇīta no balimaśūnyamimaṃ kurudhvam

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः
(सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तमूचुः)
नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं
स्वारामधीरनिकरा नतपादपद्मे

itthaṃ bruvatyabhayade naradeva devāḥ
(savrīḍanamraśirasaḥ saghṛṇaṃ tamūcuḥ)
naitadvibho tvayi pare'vikṛte vicitraṃ
svārāmadhīranikarā natapādapadme

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः
स्वौकः विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।
नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान्
धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि

tvāṃ sevatāṃ surakṛtā bahavo'ntarāyāḥ
svaukaḥ vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te |
nānyasya barhiṣi balīn dadataḥ svabhāgān
dhatte padaṃ tvamavitā yadi vighnamūrdhni

क्षुत्तृट् त्रिकालगुणमारुत जैह्वशैश्यान्
अस्मान् अपारजलधीन् अतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोः
मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति

kṣuttṛṭ trikālaguṇamāruta jaihvaśaiśyān
asmān apārajaladhīn atitīrya kecit |
krodhasya yānti viphalasya vaśaṃ pade goḥ
majjanti duścaratapaśca vṛthotsṛjanti

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुतदर्शनाः ।
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः

iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyo'tyadbhutadarśanāḥ |
darśayāmāsa śuśrūṣāṃ svarcitāḥ kurvatīrvibhuḥ

ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।
गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः

te devānucarā dṛṣṭvā striyaḥ śrīriva rūpiṇīḥ |
gandhena mumuhustāsāṃ rūpaudāryahataśriyaḥ

तानाह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसन्निव ।
आसां एकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम्

tānāha devadeveśaḥ praṇatān prahasanniva |
āsāṃ ekatamāṃ vṛṅdhvaṃ savarṇāṃ svargabhūṣaṇām

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।
उर्वशीम् अप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः

omityādeśamādāya natvā taṃ suravandinaḥ |
urvaśīm apsaraḥśreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ

इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।
ऊचुर्नारायणबलं शक्रः तत्रास विस्मितः

indrāyānamya sadasi śṛṇvatāṃ tridivaukasām |
ūcurnārāyaṇabalaṃ śakraḥ tatrāsa vismitaḥ

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं
दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णः
तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये

haṃsasvarūpyavadadacyuta ātmayogaṃ
dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ |
viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayāvatirṇaḥ
tenāhṛtā madhubhidā śrutayo hayāsye

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये
क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतोऽद्रिः अमृतोन्मथने स्वपृष्ठे
ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम्

gupto'pyaye manurilauṣadhayaśca mātsye
krauḍe hato ditija uddharatāmbhasaḥ kṣmām |
kaurme dhṛto'driḥ amṛtonmathane svapṛṣṭhe
grāhāt prapannamibharājamamuñcadārtam

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश्च
शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा
जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे

saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃśca
śakraṃ ca vṛtravadhatastamasi praviṣṭam |
devastriyo'suragṛhe pihitā anāthā
jaghne'surendramabhayāya satāṃ nṛsiṃhe

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे
हत्वान्तरेषु भुवनानि अदधात् कलाभिः ।
भूत्वाथ वामन इमामहरद् बलेः क्ष्मां
याच्ञाच्छलेन समदाद् अदितेः सुतेभ्यः

devāsure yudhi ca daityapatīn surārthe
hatvāntareṣu bhuvanāni adadhāt kalābhiḥ |
bhūtvātha vāmana imāmaharad baleḥ kṣmāṃ
yācñācchalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ

निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिसप्तकृत्वो
रामस्तु हैहयकुलापि अयभार्गवाग्निः ।
सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं
सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः

niḥkṣatriyāmakṛta gāṃ ca trisaptakṛtvo
rāmastu haihayakulāpi ayabhārgavāgniḥ |
so'bdhiṃ babandha daśavaktramahan salaṅkaṃ
sītāpatirjayati lokamalaghnakīrtiḥ

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा
जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।
वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्
शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते

bhūmerbharāvataraṇāya yaduṣvajanmā
jātaḥ kariṣyati surairapi duṣkarāṇi |
vādairvimohayati yajñakṛto'tadarhān
śūdrān kalau kṣitibhujo nyahaniṣyadante

एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः ।
भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज

evaṃvidhāni janmāni karmāṇi ca jagatpateḥ |
bhūrīṇi bhūriyaśaso varṇitāni mahābhuja