अध्याय 3: माया, उसका तरना, ब्रह्म और कर्मयोग

परस्य विष्णोरीशस्य मायिनां अपि मोहिनीम् ।
मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः

parasya viṣṇorīśasya māyināṃ api mohinīm |
māyāṃ veditumicchāmo bhagavanto bruvantu naḥ

नानुतृप्ये जुषन् युष्मद्वचो हरिकथामृतम् ।
संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यः तत्तापभेषजम्

nānutṛpye juṣan yuṣmadvaco harikathāmṛtam |
saṃsāratāpanistapto martyaḥ tattāpabheṣajam

एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज ।
ससर्जोच्चावचान्याद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये

ebhirbhūtāni bhūtātmā mahābhūtairmahābhuja |
sasarjoccāvacānyādyaḥ svamātrātmaprasiddhaye

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।
एकधा दशधाऽऽत्मानं विभजन् जुषते गुणान्

evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā''tmānaṃ vibhajan juṣate guṇān

गुणैर्गुणान् स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः ।
मन्यमान इदं सृष्टं आत्मानमिह सज्जते

guṇairguṇān sa bhuñjāna ātmapradyotitaiḥ prabhuḥ |
manyamāna idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānamiha sajjate

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।
तत्तत् कर्मफलं गृह्णन् भ्रमतीह सुखेतरम्

karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tattat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramatīha sukhetaram

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन् बह्वभद्रवहाः पुमान् ।
आभूतसंप्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवशः

itthaṃ karmagatīrgacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasaṃplavātsargapralayāvaśnute'vaśaḥ

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।
अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति

dhātūpaplava āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālo hyavyaktāyāpakarṣati

शतवर्षा ह्यनावृष्टिः भविष्यत्युल्बणा भुवि ।
तत्कालोपचितोष्णार्को लोकान् त्रीन् प्रतपिष्यति

śatavarṣā hyanāvṛṣṭiḥ bhaviṣyatyulbaṇā bhuvi |
tatkālopacitoṣṇārko lokān trīn pratapiṣyati

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः ।
दहन् ऊर्ध्वशिखो विष्वग् वर्धते वायुनेरितः

pātālatalamārabhya saṅkarṣaṇamukhānalaḥ |
dahan ūrdhvaśikho viṣvag vardhate vāyuneritaḥ

सांवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समाः ।
धाराभिर्हस्तिहस्ताभिः लीयते सलिले विराट्

sāṃvartako meghagaṇo varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhirhastihastābhiḥ līyate salile virāṭ

ततो विराजमुत्सृज्य वैराजः पुरुषो नृप ।
अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः

tato virājamutsṛjya vairājaḥ puruṣo nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhana ivānalaḥ

वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते

vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ taddhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāyopakalpate

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते

hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśo'vakāśena vāyurnabhasi līyate

कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ।
प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैः अहमात्मनि

kālātmanā hṛtaguṇaṃ nabha ātmani līyate |
indriyāṇi mano buddhiḥ saha vaikārikairnṛpa |
praviśanti hyahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahamātmani

एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।
त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

eṣā māyā bhagavataḥ sargasthityantakāriṇī |
trivarṇā varṇitāsmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

यथेताम् ऐश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम्

yathetām aiśvarīṃ māyāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ |
tarantyañjaḥ sthūladhiyo maharṣa idamucyatām

कर्माण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।
पश्येत्
पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम्

karmāṇyārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet
pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।
गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः

nityārtidena vittena durlabhenātmamṛtyunā |
gṛhāpatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiścalaiḥ

एवं लोकं परं विद्यात् नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।
सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम्

evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulyātiśayadhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम्

tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇyupaśamāśrayam

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः ।
अमाययानुवृत्त्या यैः तुष्येदात्माऽऽत्मदो हरिः

tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurvātmadaivataḥ |
amāyayānuvṛttyā yaiḥ tuṣyedātmā''tmado hariḥ

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम्

sarvato manaso'saṅgamādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣvaddhā yathocitam

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः

śaucaṃ tapastitikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyamārjavam |
brahmacaryamahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasaṃjñayoḥ

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् ।
विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित्

sarvatrātmeśvarānvīkṣāṃ kaivalyamaniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।
मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि

śraddhāṃ bhāgavate śāstre'nindāmanyatra cāpi hi |
manovākkarmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamāvapi

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम्

śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareradbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe'khilaceṣṭitam

इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम्

iṣṭaṃ dattaṃ tapo japtaṃ vṛttaṃ yaccātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yatparasmai nivedanam

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु

evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ cobhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।
मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिः निवृत्तिर्मिथ आत्मनः

parasparānukathanaṃ pāvanaṃ bhagavadyaśaḥ |
mitho ratirmithastuṣṭiḥ nivṛttirmitha ātmanaḥ

स्मरन्तः स्मारन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम्

smarantaḥ smārantaśca mitho'ghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhratyutpulakāṃ tanum

क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्
हसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं
भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निर्वृताः

kvacid rudantyacyutacintayā kvacid
hasanti nandanti vadantyalaukikāḥ |
nṛtyanti gāyantyanuśīlayantyajaṃ
bhavanti tūṣṇīṃ parametya nirvṛtāḥ

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया ।
नारायणपरो मायां अञ्जस्तरति दुस्तराम्

iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparo māyāṃ añjastarati dustarām

नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः

nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhām arhatha no vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ

स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य
यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च ।
देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन
सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र

sthityudbhavapralayaheturaheturasya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sad bahiśca |
dehendriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tadavehi paraṃ narendra

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा
प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिषः स्वाः ।
शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम्
अर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः

naitanmano viśati vāguta cakṣurātmā
prāṇendriyāṇi ca yathānalamarciṣaḥ svāḥ |
śabdo'pi bodhakaniṣedhatayātmamūlam
arthoktamāha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ
सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति
ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत्

sattvaṃ rajastama iti trivṛdekamādau
sūtraṃ mahānahamiti pravadanti jīvam |
jñānakriyārthaphalarūpatayoruśakti
brahmaiva bhāti sadasacca tayoḥ paraṃ yat

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ
न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि ।
सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं
प्राणो यथेंद्रियबलेन विकल्पितं सत्

nātmā jajāna na mariṣyati naidhate'sau
na kṣīyate savanavid vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śaśvadanapāyyupalabdhimātraṃ
prāṇo yatheṃdriyabalena vikalpitaṃ sat

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु
प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते
कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्नः

aṇḍeṣu peśiṣu taruṣvaviniściteṣu
prāṇo hi jīvamupadhāvati tatra tatra |
sanne yadindriyagaṇe'hami ca prasupte
kūṭastha āśayamṛte tadanusmṛtirnaḥ

यह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या
चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि ।
तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं
साक्षाद् यथामलदृशोः सवितृप्रकाशः

yahyabjanābhacaraṇaiṣaṇayorubhaktyā
cetomalāni vidhamed guṇakarmajāni |
tasmin viśuddha upalabhyata ātmatattvaṃ
sākṣād yathāmaladṛśoḥ savitṛprakāśaḥ

कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः ।
विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्

karmayogaṃ vadata naḥ puruṣo yena saṃskṛtaḥ |
vidhūyehāśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param

एवं प्रश्नम् ऋषीन् पूर्वम् अपृच्छं पितु्रन्तिके ।
नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्राः तत्र कारणमुच्यताम्

evaṃ praśnam ṛṣīn pūrvam apṛcchaṃ piturantike |
nābruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇamucyatām

कर्माकर्म विकर्मेति वेदवादो न लौकिकः ।
वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः

karmākarma vikarmeti vedavādo na laukikaḥ |
vedasya ceśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् ।
कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा

parokṣavādo vedo'yaṃ bālānāmanuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hyagadaṃ yathā

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयं अज्ञोऽजितेंद्रियः ।
विकर्मणा हि अधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः

nācared yastu vedoktaṃ svayaṃ ajño'jiteṃdriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyormṛtyumupaiti saḥ

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे ।
नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः

vedoktameva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitamīśvare |
naiṣkarmyaṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षुः परात्मनः ।
विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्

ya āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīrṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinopacared devaṃ tantroktena ca keśavam

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन संदर्शितागमः ।
महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयाऽऽत्मनः

labdhvānugraha ācāryāt tena saṃdarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣamabhyarcenmūrtyābhimatayā''tmanaḥ

शुचिः संमुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः ।
पिण्डं विशोध्य संन्यास कृतरक्षोऽर्चयेद् हरिम्

śuciḥ saṃmukhamāsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya saṃnyāsa kṛtarakṣo'rcayed harim

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः ।
द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्

arcādau hṛdaye cāpi yathālabdhopacārakaiḥ |
dravyakṣityātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya cāsanam

पाद्यादीन् उपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमंत्रेण चार्चयेत्

pādyādīn upakalpyātha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛdādibhiḥ kṛtanyāso mūlamaṃtreṇa cārcayet

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः

sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādyārghyācamanīyādyaiḥ snānavāsovibhūṣaṇaiḥ

गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिः धूपदीपोपहारकैः ।
साङ्गं संपूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम्

gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpopahārakaiḥ |
sāṅgaṃ saṃpūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim

आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं संपूजयेत् हरेः ।
शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्

ātmānaṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ saṃpūjayet hareḥ |
śeṣāmādhāya śirasā svadhāmnyudvāsya satkṛtam

एवमग्न्यर्कतोयादौ अतिथौ हृदये च यः ।
यजतीश्वरमात्मानं अचिरान्मुच्यते हि सः

evamagnyarkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajatīśvaramātmānaṃ acirānmucyate hi saḥ