अध्याय 5: अभक्तों की गति और युगों के रूप

भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।
तेषामशान्तकामानां का निष्ठाविजितात्मनाम्

bhagavantaṃ hariṃ prāyo na bhajantyātmavittamāḥ |
teṣāmaśāntakāmānāṃ kā niṣṭhāvijitātmanām

मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह ।
चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक्

mukhabāhūrupādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha |
catvāro jajñire varṇā guṇairviprādayaḥ pṛthak

य एषां पुरुषं साक्षात् आत्मप्रभवमीश्वरम् ।
न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्भ्रष्टाः पतन्त्यधः

ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣāt ātmaprabhavamīśvaram |
na bhajantyavajānanti sthānādbhraṣṭāḥ patantyadhaḥ

दूरे हरिकथाः केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।
स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम्

dūre harikathāḥ kecid dūre cācyutakīrtanāḥ |
striyaḥ śūdrādayaścaiva te'nukampyā bhavādṛśām

विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् ।
श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः

vipro rājanyavaiśyau vā hareḥ prāptāḥ padāntikam |
śrautena janmanāthāpi muhyantyāmnāyavādinaḥ

कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः ।
वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः

karmaṇyakovidāḥ stabdhā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ |
vadanti cāṭukān mūḍhā yayā mādhvyā girotsukāḥ

रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।
दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान्

rajasā ghorasaṅkalpāḥ kāmukā ahimanyavaḥ |
dāmbhikā māninaḥ pāpā vihasantyacyutapriyān

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो
गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः ।
यजन्त्यसृष्टानविधानदक्षिणं
वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशून् अतद्विदः

vadanti te'nyonyamupāsitastriyo
gṛheṣu maithunyapareṣu cāśiṣaḥ |
yajantyasṛṣṭānavidhānadakṣiṇaṃ
vṛttyai paraṃ ghnanti paśūn atadvidaḥ

श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया
त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा ।
जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान्
सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान्खलाः

śriyā vibhūtyābhijanena vidyayā
tyāgena rūpeṇa balena karmaṇā |
jātasmayenāndhadhiyaḥ saheśvarān
sato'vamanyanti haripriyānkhalāḥ

सर्वेषु शश्वत् तनुभृत्स्ववस्थितं
यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् ।
वेदोपगीतं च न श्रृण्वतेऽबुधा
मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया

sarveṣu śaśvat tanubhṛtsvavasthitaṃ
yathā khamātmānamabhīṣṭamīśvaram |
vedopagītaṃ ca na śrṛṇvate'budhā
manorathānāṃ pravadanti vārtayā

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा
नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना ।
व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ-
सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा

loke vyavāyāmiṣamadyasevā
nityāstu jantorna hi tatra codanā |
vyavasthitisteṣu vivāhayajña-
surāgrahairāsu nivṛttiriṣṭā

धनं च धर्मैकफलं यतो वै
ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।
गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य
मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम्

dhanaṃ ca dharmaikaphalaṃ yato vai
jñānaṃ savijñānamanupraśānti |
gṛheṣu yuñjanti kalevarasya
mṛtyuṃ na paśyanti durantavīryam

यद् घ्राणभक्षो विहितः सुरायाः
तथा पशोरालभनं न हिंसा ।
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या
इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम्

yad ghrāṇabhakṣo vihitaḥ surāyāḥ
tathā paśorālabhanaṃ na hiṃsā |
evaṃ vyavāyaḥ prajayā na ratyā
imaṃ viśuddhaṃ na viduḥ svadharmam

ये तु अनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।
पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्

ye tu anevaṃvido'santaḥ stabdhāḥ sadabhimāninaḥ |
paśūn druhyanti viśrabdhāḥ pretya khādanti te ca tān

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् ।
मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः

dviṣantaḥ parakāyeṣu svātmānaṃ harimīśvaram |
mṛtake sānubandhe'smin baddhasnehāḥ patantyadhaḥ

ये कैवल्यं असम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् ।
त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते

ye kaivalyaṃ asamprāptā ye cātītāśca mūḍhatām |
traivargikā hyakṣaṇikā ātmānaṃ ghātayanti te

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।
सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः

eta ātmahano'śāntā ajñāne jñānamāninaḥ |
sīdantyakṛtakṛtyā vai kāladhvastamanorathāḥ

हित्वा अत्यायारचिता गृहापत्यसुहृत् स्त्रियः ।
तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः

hitvā atyāyāracitā gṛhāpatyasuhṛt striyaḥ |
tamo viśantyanicchanto vāsudevaparāṅmukhāḥ

कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः ।
नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम्

kasmin kāle sa bhagavān kiṃ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥ |
nāmnā vā kena vidhinā pūjyate tadihocyatām

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशवः ।
नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kalirityeṣu keśavaḥ |
nānāvarṇābhidhākāro nānaiva vidhinejyate

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुः जटिलो वल्कलाम्बरः ।
कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू

kṛte śuklaścaturbāhuḥ jaṭilo valkalāmbaraḥ |
kṛṣṇājinopavītākṣān bibhrad daṇḍakamaṇḍalū

मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः ।
यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च

manuṣyāstu tadā śāntā nirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥ |
yajanti tapasā devaṃ śamena ca damena ca

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।
ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते

haṃsaḥ suparṇo vaikuṇṭho dharmo yogeśvaro'malaḥ |
īśvaraḥ puruṣo'vyaktaḥ paramātmeti gīyate

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः ।
हिरण्यकेशः त्रय्यात्मा स्रुक् स्रुवाद्युपलक्षणः

tretāyāṃ raktavarṇo'sau caturbāhustrimekhalaḥ |
hiraṇyakeśaḥ trayyātmā sruk sruvādyupalakṣaṇaḥ

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् ।
यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः

taṃ tadā manujā devaṃ sarvadevamayaṃ harim |
yajanti vidyayā trayyā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ

विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः ।
वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते

viṣṇuryajñaḥ pṛśnigarbhaḥ sarvadeva urukramaḥ |
vṛṣākapirjayantaśca urugāya itīryate

द्वापरे भगवान् श्यामः पीतवासा निजायुधः ।
श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षितः

dvāpare bhagavān śyāmaḥ pītavāsā nijāyudhaḥ |
śrīvatsādibhiraṅkaiśca lakṣaṇairupalakṣitaḥ

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् ।
यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप

taṃ tadā puruṣaṃ martyā mahārājopalakṣaṇam |
yajanti vedatantrābhyāṃ paraṃ jijñāsavo nṛpa

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः

namaste vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca |
pradyumnāyāniruddhāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।
विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः

nārāyaṇāya ṛṣaye puruṣāya mahātmane |
viśveśvarāya viśvāya sarvabhūtātmane namaḥ

इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् ।
नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा श्रृणु

iti dvāpara urvīśa stuvanti jagadīśvaram |
nānātantravidhānena kalāvapi tathā śrṛṇu

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्र पार्षदम् ।
यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैः यजन्ति हि सुमेधसः

kṛṣṇavarṇaṃ tviṣākṛṣṇaṃ sāṅgopāṅgāstra pārṣadam |
yajñaiḥ saṅkīrtanaprāyaiḥ yajanti hi sumedhasaḥ

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं
तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् ।
भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं
वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्

dhyeyaṃ sadā paribhavaghnamabhīṣṭadohaṃ
tīrthāspadaṃ śivaviriñcinutaṃ śaraṇyam |
bhṛtyārtihaṃ praṇatapāla bhavābdhipotaṃ
vande mahāpuruṣa te caraṇāravindam

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सित राज्यलक्ष्मीं
धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगात् अरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्
वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्

tyaktvā sudustyajasurepsita rājyalakṣmīṃ
dharmiṣṭha āryavacasā yadagāt araṇyam |
māyāmṛgaṃ dayitayepsitamanvadhāvad
vande mahāpuruṣa te caraṇāravindam

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभिः ।
मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसा्मीश्वरो हरिः

evaṃ yugānurūpābhyāṃ bhagavān yugavartibhiḥ |
manujairijyate rājan śreyasāmīśvaro hariḥ

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः ।
यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते

kaliṃ sabhājayantyāryā guṇajñāḥ sārabhāginaḥ |
yatra saṅkīrtanenaiva sarvasvārtho'bhilabhyate

न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।
यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः

na hyataḥ paramo lābho dehināṃ bhrāmyatāmiha |
yato vindeta paramāṃ śāntiṃ naśyati saṃsṛtiḥ

कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् ।
कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः

kṛtādiṣu prajā rājan kalāvicchanti sambhavam |
kalau khalu bhaviṣyanti nārāyaṇaparāyaṇāḥ

क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।
ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी

kvacit kvacinmahārāja draviḍeṣu ca bhūriśaḥ |
tāmraparṇī nadī yatra kṛtamālā payasvinī

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।
ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।
प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशयाः

kāverī ca mahāpuṇyā pratīcī ca mahānadī |
ye pibanti jalaṃ tāsāṃ manujā manujeśvara |
prāyo bhaktā bhagavati vāsudeve'malāśayāḥ

देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां
न किङ्करो नायमृणी च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं
गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्

devarṣibhūtāptanṛṇāṃ pitṝṇāṃ
na kiṅkaro nāyamṛṇī ca rājan |
sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ
gato mukundaṃ parihṛtya kartam

स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य
त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।
विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चित्
धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः

svapādamūlaṃ bhajataḥ priyasya
tyaktānyabhāvasya hariḥ pareśaḥ |
vikarma yaccotpatitaṃ kathañcit
dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ

धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः ।
जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ह्यपूजयत्

dharmān bhāgavatānitthaṃ śrutvātha mithileśvaraḥ |
jāyanteyān munīn prītaḥ sopādhyāyo hyapūjayat

ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।
राजा धर्मानुपातिष्ठन् अवाप परमां गतिम्

tato'ntardadhire siddhāḥ sarvalokasya paśyataḥ |
rājā dharmānupātiṣṭhan avāpa paramāṃ gatim

त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् ।
आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्

tvamapyetān mahābhāga dharmān bhāgavatān śrutān |
āsthitaḥ śraddhayā yukto niḥsaṅgo yāsyase param

युवयोः खलु दम्पत्योः यशसा पूरितं जगत् ।
पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरो हरिः

yuvayoḥ khalu dampatyoḥ yaśasā pūritaṃ jagat |
putratāmagamad yad vāṃ bhagavānīśvaro hariḥ

दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः ।
आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः

darśanāliṅganālāpaiḥ śayanāsanabhojanaiḥ |
ātmā vāṃ pāvitaḥ kṛṣṇe putrasnehaṃ prakurvatoḥ

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र-
शाल्वादयो गतिविलास-विलोकनाद्यैः ।
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ
तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम्

vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ śiśupālapauṇḍra-
śālvādayo gativilāsa-vilokanādyaiḥ |
dhyāyanta ākṛtadhiyaḥ śayanāsanādau
tatsāmyamāpuranuraktadhiyāṃ punaḥ kim

मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।
मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये

māpatyabuddhimakṛthāḥ kṛṣṇe sarvātmanīśvare |
māyāmanuṣyabhāvena gūḍhaiśvarye pare'vyaye

भूभारासुरराजन्य हन्तवे गुप्तये सताम् ।
अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते

bhūbhārāsurarājanya hantave guptaye satām |
avatīrṇasya nirvṛtyai yaśo loke vitanyate

एतत् श्रृत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मितः ।
देवकी च महाभागा जहतुः मोहमात्मनः

etat śrṛtvā mahābhāgo vasudevo'tivismitaḥ |
devakī ca mahābhāgā jahatuḥ mohamātmanaḥ

इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् यः समाहितः ।
स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते

itihāsamimaṃ puṇyaṃ dhārayed yaḥ samāhitaḥ |
sa vidhūyeha śamalaṃ brahmabhūyāya kalpate