अध्याय 25: तीन गुण और उनसे परे जाना

गुणानामसम्मिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् ।
तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः

guṇānāmasammiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavaryedamupadhāraya śaṃsataḥ

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।
तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः

śamo damastitikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭistyāgo'spṛhā śraddhā hrīrdayādiḥ svanirvṛtiḥ

काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् ।
मदोत्साहो यशःप्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः

kāma īhā madastṛṣṇā stambha āśīrbhidā sukham |
madotsāho yaśaḥprītirhāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ

क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः ।
शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यमः

krodho lobho'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrāśā bhīranudyamaḥ

सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः ।
वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु

sattvasya rajasaścaitāstamasaścānupūrvaśaḥ |
vṛttayo varṇitaprāyāḥ sannipātamatho śṛṇu

सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः ।
व्यवहारः सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रि यासुभिः

sannipātastvahamiti mametyuddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipāto manomātrendri yāsubhiḥ

धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः ।
गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः

dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣo'yaṃ śraddhāratidhanāvahaḥ

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान्यर्हि गृहाश्रमे ।
स्वधर्मे चानु तिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumānyarhi gṛhāśrame |
svadharme cānu tiṣṭheta guṇānāṃ samitirhi sā

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः ।
कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम्

puruṣaṃ sattvasaṃyuktamanumīyācchamādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaistamasā yutam

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव वा

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyātpuruṣaṃ striyameva vā

यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।
तं रजःप्रकृतिं विद्याथिंसामाशास्य तामसम्

yadā āśiṣa āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāthiṃsāmāśāsya tāmasam

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे ।
चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते

sattvaṃ rajastama iti guṇā jīvasya naiva me |
cittajā yaistu bhūtānāṃ sajjamāno nibadhyate

यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।
तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान्

yadetarau jayetsattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñānādibhiḥ pumān

यदा जयेत्तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया

yadā jayettamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā

यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् ।
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाशया

yadā jayedrajaḥ sattvaṃ tamo mūḍhaṃ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayāśayā

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।
देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम्

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe'bhayaṃ mano'saṅgaṃ tatsattvaṃ viddhi matpadam

विकुर्वन्क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् ।
गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय

vikurvankriyayā cādhīranivṛttiśca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ mano bhrāntaṃ raja etairniśāmaya

सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् ।
मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय

sīdaccittaṃ vilīyeta cetaso grahaṇe'kṣamam |
mano naṣṭaṃ tamo glānistamastadupadhāraya

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते ।
असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम्

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balamedhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasyuddhava rakṣasām

सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत् ।
प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम्

sattvājjāgaraṇaṃ vidyādrajasā svapnamādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantosturīyaṃ triṣu santatam

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः ।
तमसाधोऽध आमुख्याद्रजसान्तरचारिणः

uparyupari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ |
tamasādho'dha āmukhyādrajasāntaracāriṇaḥ

सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।
तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः

sattve pralīnāḥ svaryānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāstu nirayaṃ yānti māmeva nirguṇāḥ

मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् ।
राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम्

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam

कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् ।
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम्

kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam

वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते ।
तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम्

vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketaṃ tu nirguṇam

सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः ।
तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः

sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ

सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा

sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā

पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।
राजसं चेन्द्रि यप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि

pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ cendri yapreṣṭhaṃ tāmasaṃ cārtidāśuci

सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।
तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम्

sāttvikaṃ sukhamātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainyotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam

द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः ।
श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ |
śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi

सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः ।
दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ

sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ |
dṛṣṭaṃ śrutamanudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha

एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः ।
येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇakarmanibandhanāḥ |
yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ

भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ।
तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम्

bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate |
tasmāddehamimaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam

गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ।
निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः

guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ |
niḥsaṅgo māṃ bhajedvidvānapramatto jitendriyaḥ

रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः ।
सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।
सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम्

rajastamaścābhijayetsattvasaṃsevayā muniḥ |
sattvaṃ cābhijayedyukto nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇairmukto jīvo jīvaṃ vihāya mām

जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ।
मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत्

jīvo jīvavinirmukto guṇaiścāśayasambhavaiḥ |
mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahirnāntaraścaret