अध्याय 24: सांख्य: सृष्टि और प्रलय

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् ।
यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम्

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvairviniścitam |
yadvijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् ।
यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे

āsījjñānamatho artha ekamevāvikalpitam |
yadā vivekanipuṇā ādau kṛtayuge'yuge

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।
वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत्

tanmāyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmano'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।
ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते

tayorekataro hyarthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tvanyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so'bhidhīyate

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः ।
मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च

tamo rajaḥ sattvamiti prakṛterabhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।
ततो विकुर्वतो जातो अहङ्कारो विमोहनः

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tato vikurvato jāto ahaṅkāro vimohanaḥ

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।
तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः

vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ trivṛt |
tanmātrendriyamanasāṃ kāraṇaṃ cidacinmayaḥ

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च ।
तैजसाद् देवता आसन् एकादश च वैकृतात्

arthastanmātrikājjajñe tāmasādindriyāṇi ca |
taijasād devatā āsan ekādaśa ca vaikṛtāt

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः ।
अण्डं उत्पादयामासुं ममायतनमुत्तमम्

mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatyakāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuṃ mamāyatanamuttamam

तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।
मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः

tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāmabhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātmabhūḥ

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् ।
लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा

so'sṛjattapasā yukto rajasā madanugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūrbhuvaḥ svariti tridhā

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् ।
मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम्

devānāmoka āsīt svarbhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martyādīnāṃ ca bhūrlokaḥ siddhānāṃ tritayāt param

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः ।
त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम्

adho'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeroko'sṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇātmanām

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः ।
महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः

yogasya tapasaścaiva nyāsasya gatayo'malāḥ |
maharjanastapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् ।
गुणप्रवाह एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktamidaṃ jagat |
guṇapravāha etasmin unmajjati nimajjati

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति ।
सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च

aṇurbṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati |
sarvo'pyubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् ।
विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः

yastu yasyādirantaśca sa vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāro vyavahārārtho yathā taijasapārthivāḥ

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् ।
आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते

yadupādāya pūrvastu bhāvo vikurute'param |
ādiranto yadā yasya tat satyamabhidhīyate

प्रकृतिर्यस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।
सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम्

prakṛtiryasya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tattritayaṃ tvaham

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौवापर्येण नित्यशः ।
महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्

sargaḥ pravartate tāvat pauvāparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisargārthaḥ sthityanto yāvadīkṣaṇam

विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।
पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह

virāṇmayā''sādyamāno lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha

अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।
धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते

anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānā bhūmau pralīyante bhūmirgandhe pralīyate

अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे ।
लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते

apsu pralīyate gandha āpaśca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate

रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे ।
अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु

rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so'pi cāmbare |
ambaraṃ śabdatanmātra indriyāṇi svayoniṣu

योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे ।
शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः

yonirvaikārike saumya līyate manasīśvare |
śabdo bhūtādimapyeti bhūtādirmahati prabhuḥ

स लीयते महान् स्वेषु गुणेशु गुणवत्तमः ।
तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये

sa līyate mahān sveṣu guṇeśu guṇavattamaḥ |
te'vyakte saṃpralīyante tatkāle līyate'vyaye

कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे ।
आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः

kālo māyāmaye jīve jīva ātmani mayyaje |
ātmā kevala ātmastho vikalpāpāyalakṣaṇaḥ

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः ।
मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः

evamanvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ |
manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।
प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया

eṣa sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratilomānulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā