अध्याय 26: ऐल गीता: पुरूरवा का उर्वशी से वैराग्य

मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।
आनन्दं परमात्मानम् आत्मस्थं समुपैति माम्

mallakṣaṇamimaṃ kāyaṃ labdhvā maddharma āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānam ātmasthaṃ samupaiti mām

गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणैः

guṇamayyā jīvayonyā vimukto jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣvavastutaḥ |
vartamāno'pi na pumān yujyate'vastubhirguṇaiḥ

सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् ।
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत्

saṅgaṃ na kuryādasatāṃ śiśnodaratṛpāṃ kvacit |
tasyānugastamasyandhe patatyandhānugāndhavat

ऐलः सम्राडिमां गाथाम् अगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे

ailaḥ samrāḍimāṃ gāthām agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśīvirahān muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame

त्यक्त्वाऽऽत्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः ।
विलपन् अन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः

tyaktvā''tmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagna unmattavannṛpaḥ |
vilapan anvagājjāye ghore tiṣṭheti viklavaḥ

कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।
न वेद यान्तीर्नायान्तीः उर्वश्याकृष्टचेतनः

kāmānatṛpto'nujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīrnāyāntīḥ urvaśyākṛṣṭacetanaḥ

अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः

aho me mohavistāraḥ kāmakaśmalacetasaḥ |
devyā gṛhītakaṇṭhasya nāyuḥkhaṇḍā ime smṛtāḥ

नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया ।
मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत

nāhaṃ vedābhinirmuktaḥ sūryo vābhyudito'muyā |
mūṣito varṣapūgānāṃ batāhāni gatānyuta

अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः ।
क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः

aho me ātmasammoho yenātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaścakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ

सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् ।
यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन्

saparicchadamātmānaṃ hitvā tṛṇamiveśvaram |
yāntīṃ striyaṃ cānvagamaṃ nagna unmattavad rudan

कुतस्तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वमेव वा ।
योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः

kutastasyānubhāvaḥ syāt teja īśatvameva vā |
yo'nvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।
किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्

kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiryasya mano hṛtam

स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् ।
योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जितः

svārthasyākovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍitamāninam |
yo'hamīśvaratāṃ prāpya strībhirgokharavajjitaḥ

सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् ।
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा

sevato varṣapūgān me urvaśyā adharāsavam |
na tṛpyatyātmabhūḥ kāmo vahnirāhutibhiryathā

पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभुः ।
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तम् अधोक्षजम्

puṃścalyāpahṛtaṃ cittaṃ ko nvanyo mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaramṛte bhagavantam adhokṣajam

बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः

bodhitasyāpi devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogato mahāmoho nāpayātyajitātmanaḥ

किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।
रज्जु स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रियः

kimetayā no'pakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajju svarūpāviduṣo yo'haṃ yadajitendriyaḥ

क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः ।
क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः

kvāyaṃ malīmasaḥ kāyo daurgandhyādyātmako'śuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasyādyā hyadhyāso'vidyayā kṛtaḥ

पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्नेः श्वगृध्रयोः ।
किमात्मनः किं सुहृदां इति यो नावसीयते

pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāmino'gneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kimātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yo nāvasīyate

तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः

tasmin kalevare'medhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ

त्वङ्मांसरुधिरस्नायु मेदोमज्जास्थिसंहतौ ।
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम्

tvaṅmāṃsarudhirasnāyu medomajjāsthisaṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyadantaram

अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् ।
विषयेन्द्रियसंयोगान् मनः क्षुभ्यति नान्यथा

athāpi nopasajjeta strīṣu straiṇeṣu cārthavit |
viṣayendriyasaṃyogān manaḥ kṣubhyati nānyathā

अदृष्टाद् अश्रुताद्भावात् न भाव उपजायते ।
असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः

adṛṣṭād aśrutādbhāvāt na bhāva upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ

तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः ।
विदुषां चाप्यविस्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम्

tasmātsaṅgo na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu cendriyaiḥ |
viduṣāṃ cāpyavisrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām

एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः
स उर्वशीलोकमथो विहाय ।
आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै
उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः

evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
sa urvaśīlokamatho vihāya |
ātmānamātmanyavagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ

ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः

tato duḥsaṅgamutsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santa evāsya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ

सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः

santo'napekṣā maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ

तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।
सम्भवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम्

teṣu nityaṃ mahābhāga mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṛṇāṃ juṣatāṃ prapunantyagham

ता ये श्रृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः ।
मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि

tā ye śrṛṇvanti gāyanti hyanumodanti cādṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāśca bhaktiṃ vindanti te mayi

भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यद् अवशिष्यते ।
मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि

bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kimanyad avaśiṣyate |
mayyanantaguṇe brahmaṇyānandānubhavātmani

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।
शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा

yathopaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamo'pyeti sādhūn saṃsevatastathā

निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् ।
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम्

nimajjyonmajjatāṃ ghore bhavābdhau paramāyanam |
santo brahmavidaḥ śāntā naurdṛḍhevāpsu majjatām

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् ।
धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम्

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇa ārtānāṃ śaraṇaṃ tvaham |
dharmo vittaṃ nṛṇāṃ pretya santo'rvāg bibhyato'raṇam

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।
देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च

santo diśanti cakṣūṃṣi bahirarkaḥ samutthitaḥ |
devatā bāndhavāḥ santaḥ santa ātmāhameva ca

वैतसेनस्ततोऽप्येवम् उर्वश्या लोकनिस्पृहः ।
मुक्तसङ्गो महीमेतम् आत्मारामश्चचार ह

vaitasenastato'pyevam urvaśyā lokanispṛhaḥ |
muktasaṅgo mahīmetam ātmārāmaścacāra ha