अध्याय 23: अवन्ती के भिक्षु का गीत

स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।
सभाजयन्भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः

sa evamāśaṃsita uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayanbhṛtyavaco mukundastamābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ

बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः ।
दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः

bārhaspatya sa nāstyatra sādhurvai durjaneritaiḥ |
duraktairbhinnamātmānaṃ yaḥ samādhātumīśvaraḥ

न तथा तप्यते विद्धः पुमान्बाणैस्तु मर्मगैः ।
यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः

na tathā tapyate viddhaḥ pumānbāṇaistu marmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthā hyasatāṃ paruṣeṣavaḥ

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव ।
तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः

kathayanti mahatpuṇyamitihāsamihoddhava |
tamahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ

केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।
स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम्

kenacidbhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratā dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām

अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया ।
वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः

avantiṣu dvijaḥ kaścidāsīdāḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryastu kāmī lubdho'tikopanaḥ

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः ।
शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः

jñātayo'tithayastasya vāṅmātreṇāpi nārcitāḥ |
śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmairanarcitaḥ

दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन्प्रियम्

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaranpriyam

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः ।
धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः

tasyaivaṃ yakṣavittasya cyutasyobhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ

तदवध्यानविस्रस्त पुण्यस्कन्धस्य भूरिद ।
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः

tadavadhyānavisrasta puṇyaskandhasya bhūrida |
artho'pyagacchannidhanaṃ bahvāyāsapariśramaḥ

ज्ञात्यो जगृहुः किञ्चित्किञ्चिद्दस्यव उद्धव ।
दैवतः कालतः किञ्चिद्ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात्

jñātyo jagṛhuḥ kiñcitkiñciddasyava uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcidbrahmabandhornṛpārthivāt

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।
उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम्

sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaśca svajanaiścintāmāpa duratyayām

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः ।
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत्

tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭarāyastapasvinaḥ |
khidyato bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahānabhūt

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापितः ।
न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः

sa cāhedamaho kaṣṭaṃ vṛthātmā me'nutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ

प्रायेणाथाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च

prāyeṇāthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः ।
लोभः स्वल्पोऽपि तान्हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम्

yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpo'pi tānhanti śvitro rūpamivepsitam

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम्

arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśopabhoga āyāsastrāsaścintā bhramo nṛṇām

स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः ।
भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च

steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ |
bhedo vairamaviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca

एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् ।
तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्

ete pañcadaśānarthā hyarthamūlā matā nṛṇām |
tasmādanarthamarthākhyaṃ śreyo'rthī dūratastyajet

भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा ।
एका स्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः

bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdastathā |
ekā snigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve'rayaḥ kṛtāḥ

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः ।
त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्

arthenālpīyasā hyete saṃrabdhā dīptamanyavaḥ |
tyajantyāśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् ।
तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम्

labdhvā janmāmaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ taddvijāgryatām |
tadanādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yāntyaśubhāṃ gatim

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् ।
द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि

svargāpavargayordvāraṃ prāpya lokamimaṃ pumān |
draviṇe ko'nuṣajjeta martyo'narthasya dhāmani

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः ।
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः

devarṣipitṛbhūtāni jñātīnbandhūṃśca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣavittaḥ patatyadhaḥ

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् ।
कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये

vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayo balam |
kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye

कस्मात्सङ्क्लिश्यते विद्वान्व्यर्थयार्थेहयासकृत् ।
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः

kasmātsaṅkliśyate vidvānvyarthayārthehayāsakṛt |
kasyacinmāyayā nūnaṃ loko'yaṃ suvimohitaḥ

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत ।
मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः

kiṃ dhanairdhanadairvā kiṃ kāmairvā kāmadairuta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhirvota janmadaiḥ

नूनं मे भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः ।
येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः

nūnaṃ me bhagavāṃstuṣṭaḥ sarvadevamayo hariḥ |
yena nīto daśāmetāṃ nirvedaścātmanaḥ plavaḥ

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः ।
अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि

so'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye'ṅgamātmanaḥ |
apramatto'khilasvārthe yadi syātsiddha ātmani

तत्र मामनुमोदेरन्देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।
मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत्

tatra māmanumoderandevāstribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat

इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः ।
उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन्शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः

ityabhipretya manasā hyāvantyo dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīnśānto bhikṣurabhūnmuniḥ

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः ।
भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत्

sa cacāra mahīmetāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagaragrāmānasaṅgo'lakṣito'viśat

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः ।
दृष्ट्वा पर्यभवन्भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣumavadhūtamasajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavanbhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ

केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् ।
पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ।
प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः

kecittriveṇuṃ jagṛhureke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ caike'kṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana |
pradāya ca punastāni darśitānyādadurmuneḥ

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे ।
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि

annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarittaṭe |
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvantyasya ca mūrdhani

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ।
तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः ।
बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद्बध्यतां बध्यतामिति

yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet |
tarjayantyapare vāgbhiḥ steno'yamiti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecidbadhyatāṃ badhyatāmiti

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः ।
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोज्झितः

kṣipantyeke'vajānanta eṣa dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavitta imāṃ vṛttimagrahītsvajanojjhitaḥ

अहो एष महासारो धृतिमान्गिरिराडिव ।
मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः

aho eṣa mahāsāro dhṛtimāngirirāḍiva |
maunena sādhayatyarthaṃ bakavaddṛḍhaniścayaḥ

इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च ।
तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम्

ityeke vihasantyenameke durvātayanti ca |
taṃ babandhurnirurudhuryathā krīḍanakaṃ dvijam

एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत

evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyamātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptamabudhyata

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमैः ।
पातयद्भिः स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम्

paribhūta imāṃ gāthāmagāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ sva dharmastho dhṛtimāsthāya sāttvikīm

नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।
मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्

nāyaṃ jano me sukhaduḥkhaheturna devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti saṃsāracakraṃ parivartayedyat

मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि ।
शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति

mano guṇānvai sṛjate balīyastataśca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayo bhavanti

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे ।
मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ

anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇmayo matsakha udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmānjuṣannibaddho guṇasaṅgato'sau

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः

dānaṃ svadharmo niyamo yamaśca śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ

समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।
असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya mano vinaśyaddānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन्स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति ।
भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्युञ्ज्याद्वशे तं स हि देवदेवः

manovaśe'nye hyabhavansma devā manaśca nānyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyānyuñjyādvaśe taṃ sa hi devadevaḥ

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् ।
कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्राण्युदासीनरिपून्विमूढाः

taṃ durjayaṃ śatrumasahyavegamaruntudaṃ tanna vijitya kecit |
kurvantyasadvigrahamatra martyairmitrāṇyudāsīnaripūnvimūḍhāḥ

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।
एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति

dehaṃ manomātramimaṃ gṛhītvā mamāhamityandhadhiyo manuṣyāḥ |
eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa durantapāre tamasi bhramanti

जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् ।
जिह्वां क्वचित्सन्दशति स्वदद्भिस्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत्

janastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanaścātra hi bhaumayostat |
jihvāṃ kvacitsandaśati svadadbhistadvedanāyāṃ katamāya kupyet

दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् ।
यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित्क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे

duḥkhasya heturyadi devatāstu kimātmanastatra vikārayostat |
yadaṅgamaṅgena nihanyate kvacitkrudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe

आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः ।
न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम्

ātmā yadi syātsukhaduḥkhahetuḥ kimanyatastatra nijasvabhāvaḥ |
na hyātmano'nyadyadi tanmṛṣā syātkrudhyeta kasmānna sukhaṃ na duḥkham

ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै ।
ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः

grahā nimittaṃ sukhaduḥkhayoścetkimātmano'jasya janasya te vai |
grahairgrahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣastato'nyaḥ

कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे ।
देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम्

karmāstu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastaddhi jaḍājaḍatve |
dehastvacitpuruṣo'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam

कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ ।
नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्

kālastu hetuḥ sukhaduḥkhayoścetkimātmanastatra tadātmako'sau |
nāgnerhi tāpo na himasya tatsyātkrudhyeta kasmai na parasya dvandvam

न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य ।
यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः

na kenacitkvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syādevaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः ।
अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव

etāṃ sa āsthāya parātmaniṣṭhāmadhyāsitāṃ pūrvatamairmaharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāraṃ tamo mukundāṅghriniṣevayaiva

निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् ।
निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मादकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम्

nirvidya naṣṭadraviṇe gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham |
nirākṛto'sadbhirapi svadharmādakampito'mūṃ munirāha gāthām

सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः ।
मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः

sukhaduḥkhaprado nānyaḥ puruṣasyātmavibhramaḥ |
mitrodāsīnaripavaḥ saṃsārastamasaḥ kṛtaḥ

तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।
मय्यावेशितया युक्त एतावान्योगसङ्ग्रहः

tasmātsarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayyāveśitayā yukta etāvānyogasaṅgrahaḥ

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।
धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते

ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayañchrāvayañchṛṇvandvandvairnaivābhibhūyate