अध्याय 20: तीन मार्ग: ज्ञान, कर्म और भक्ति

विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते ।
अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम्

vidhiśca pratiṣedhaśca nigamo hīśvarasya te |
avekṣate'ravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām

वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् ।
द्रव्यदेशवयः कालान् स्वर्गं नरकमेव च

varṇāśramavikalpaṃ ca pratilomānulomajam |
dravyadeśavayaḥ kālān svargaṃ narakameva ca

गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव ।
निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम्

guṇadoṣabhidādṛṣṭimantareṇa vacastava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedhavidhilakṣaṇam

पितृदेवमनुष्यानां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर ।
श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि

pitṛdevamanuṣyānāṃ vedaścakṣustaveśvara |
śreyastvanupalabdhe'rthe sādhyasādhanayorapi

गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात्ते न हि स्वतः ।
निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः

guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamātte na hi svataḥ |
nigamenāpavādaśca bhidāyā iti ha bhramaḥ

योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया ।
ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित्

yogāstrayo mayā proktā nṛṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiśca nopāyo'nyo'sti kutracit

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु ।
तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्

nirviṇṇānāṃ jñānayogo nyāsināmiha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogastu kāminām

यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।
न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः

yadṛcchayā matkathādau jātaśraddhastu yaḥ pumān |
na nirviṇṇo nātisakto bhaktiyogo'sya siddhidaḥ

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।
मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते

tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate

स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैः अनाशीःकाम उद्धव ।
न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत्

svadharmastho yajan yajñaiḥ anāśīḥkāma uddhava |
na yāti svarganarakau yadyanyanna samācaret

अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः ।
ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया

asmiṃlloke vartamānaḥ svadharmastho'naghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhamāpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā

स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा ।
साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तदसाधकम्

svargiṇo'pyetamicchanti lokaṃ nirayiṇastathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tadasādhakam

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।
नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśāt pramādyati

एतद् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।
अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम्

etad vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramatta idaṃ jñātvā martyamapyarthasiddhidam

छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।
खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पटः

chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketamutsṛjya kṣemaṃ yāti hyalampaṭaḥ

अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वाऽऽयुर्भयवेपथुः ।
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति

ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvā''yurbhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati

नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं
प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं
पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा

nṛdehamādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayānukūlena nabhasvateritaṃ
pumān bhavābdhiṃ na taret sa ātmahā

यदाऽऽरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतन्द्रियः ।
अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेद् अचलं मनः

yadā''rambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatandriyaḥ |
abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṃ manaḥ

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यत् आश्वनवस्थितम् ।
अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत्

dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyat āśvanavasthitam |
atandrito'nurodhena mārgeṇātmavaśaṃ nayet

मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणो जितेन्द्रियः ।
सत्त्वसंपन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत्

manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇo jitendriyaḥ |
sattvasaṃpannayā buddhyā mana ātmavaśaṃ nayet

एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।
हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः

eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvamanvicchan damyasyevārvato muhuḥ

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः ।
भवाप्ययावनुध्यायेन् मनो यावत्प्रसीदति

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratilomānulomataḥ |
bhavāpyayāvanudhyāyen mano yāvatprasīdati

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः ।
मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyoktavedinaḥ |
manastyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā

यमादिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।
ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः

yamādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mamārcopāsanābhirvā nānyairyogyaṃ smarenmanaḥ

यदि कुर्यात्प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।
योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन

yadi kuryātpramādena yogī karma vigarhitam |
yogenaiva dahedaṃho nānyattatra kadācana

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।
कर्मणां जात्यशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः ।
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया

sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jātyaśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।
वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वरः

jātaśraddho matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge'pyanīśvaraḥ

ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः ।
जुषमाणश्च तान्कामान् दुःखोदर्कांश्च गर्हयन्

tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaśca tānkāmān duḥkhodarkāṃśca garhayan

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः ।
कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते

proktena bhaktiyogena bhajato māsakṛnmuneḥ |
kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe'khilātmani

तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह

tasmānmadbhaktiyuktasya yogino vai madātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhavediha

यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैरपि

yatkarmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itarairapi

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा ।
स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā |
svargāpavargaṃ maddhāma kathañcid yadi vāñchati

न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।
वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम्

na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hyekāntino mama |
vāñchantyapi mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसमनल्पकम् ।
तस्मान्निराशिषो भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत्

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasamanalpakam |
tasmānnirāśiṣo bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः ।
साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम्

na mayyekāntabhaktānāṃ guṇadoṣodbhavā guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paramupeyuṣām

एवमेतान्मया दिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।
क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः

evametānmayā diṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti matsthānaṃ yad brahma paramaṃ viduḥ