अध्याय 21: शुद्धि अशुद्धि और वेद का अभिप्राय

य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।
क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते

ya etānmatpatho hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrānkāmāṃścalaiḥ prāṇairjuṣantaḥ saṃsaranti te

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।
विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः

sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayastu doṣaḥ syādubhayoreṣa niścayaḥ

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ ।
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ

śuddhyaśuddhī vidhīyete samāneṣvapi vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubhāśubhau |
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthamiti cānagha

दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम्

darśito'yaṃ mayācāro dharmamudvahatāṃ dhuram

भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातवः ।
आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुताः

bhūmyambvagnyanilākāśā bhūtānāṃ pañcadhātavaḥ |
ābrahmasthāvarādīnāṃ śārīrā ātmasaṃyutāḥ

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि ।
धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये

vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣvapi |
dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārthasiddhaye

देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम ।
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम्

deśakālādibhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām

अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् ।
कृष्णसारोऽप्यसौवीर कीकटासंस्कृतेरिणम्

akṛṣṇasāro deśānāmabrahmaṇyo'śucirbhavet |
kṛṣṇasāro'pyasauvīra kīkaṭāsaṃskṛteriṇam

कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।
यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः

karmaṇyo guṇavānkālo dravyataḥ svata eva vā |
yato nivartate karma sa doṣo'karmakaḥ smṛtaḥ

द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।
संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथ वा

dravyasya śuddhyaśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā

शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने ।
अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः

śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yadātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ

धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् ।
कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः

dhānyadārvasthitantūnāṃ rasataijasacarmaṇām |
kālavāyvagnimṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ

अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धलेपं व्यपोहति ।
भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते

amedhyaliptaṃ yadyena gandhalepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tacchaucaṃ tāvadiṣyate

स्नानदानतपोऽवस्था वीर्यसंस्कारकर्मभिः ।
मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्द्विजः

snānadānatapo'vasthā vīryasaṃskārakarmabhiḥ |
matsmṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācareddvijaḥ

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् ।
धर्मः सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्ययः

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhirmadarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiradharmastu viparyayaḥ

क्वचिद्गुणोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना गुणः ।
गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते

kvacidguṇo'pi doṣaḥ syāddoṣo'pi vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamastadbhidāmeva bādhate

समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् ।
औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः

samānakarmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ patatyadhaḥ

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ।
एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः

yato yato nivarteta vimucyeta tatastataḥ |
eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhayāpahaḥ

विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत् ।
सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम्

viṣayeṣu guṇādhyāsātpuṃsaḥ saṅgastato bhavet |
saṅgāttatra bhavetkāmaḥ kāmādeva kalirnṛṇām

कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते ।
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम्

kalerdurviṣahaḥ krodhastamastamanuvartate |
tamasā grasyate puṃsaścetanā vyāpinī drutam

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।
ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tato'sya svārthavibhraṃśo mūrcchitasya mṛtasya ca

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् ।
वृक्ष जीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्

viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam |
vṛkṣa jīvikayā jīvanvyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan

फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् ।
श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्

phalaśrutiriyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।
आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु

utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanaso martyā ātmano'narthahetuṣu

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।
कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः

na tānaviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyātpunasteṣu tāṃstamo viśato budhaḥ

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः ।
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि

evaṃ vyavasitaṃ kecidavijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñā vadanti hi

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।
अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते

kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhūmatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः ।
उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः

na te māmaṅga jānanti hṛdisthaṃ ya idaṃ yataḥ |
ukthaśastrā hyasutṛpo yathā nīhāracakṣuṣaḥ

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।
हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना

te me matamavijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syādyajña eva na codanā

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।
यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्खलाः

hiṃsāvihārā hyālabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatā yajñaiḥ pitṛbhūtapatīnkhalāḥ

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् ।
आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथा वणिक्

svapnopamamamuṃ lokamasantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajantyarthānyathā vaṇik

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः ।
उपासत इन्द्र मुख्यान्देवादीन्न यथैव माम्

rajaḥsattvatamoniṣṭhā rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsata indra mukhyāndevādīnna yathaiva mām

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि ।
तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः

iṣṭveha devatā yajñairgatvā raṃsyāmahe divi |
tasyānta iha bhūyāsma mahāśālā mahākulāḥ

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् ।
मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṛṇām |
mānināṃ cātilubdhānāṃ madvārtāpi na rocate

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे ।
परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्

vedā brahmātmaviṣayāstrikāṇḍaviṣayā ime |
parokṣavādā ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् ।
अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇendriyamanomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना ।
भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते

mayopabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇānantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣūrṇeva lakṣyate

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् ।
आकाशाद्घोषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा

yathorṇanābhirhṛdayādūrṇāmudvamate mukhāt |
ākāśādghoṣavānprāṇo manasā sparśarūpiṇā

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।
ॐकाराद्व्यञ्जितस्पर्श स्वरोष्मान्तस्थभूषिताम्

chandomayo'mṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṃkārādvyañjitasparśa svaroṣmāntasthabhūṣitām

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।
अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम्

vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiścaturuttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjatyākṣipate svayam

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च बृहती पङ्क्तिरेव च ।
त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्

gāyatryuṣṇiganuṣṭupca bṛhatī paṅktireva ca |
triṣṭubjagatyaticchando hyatyaṣṭyatijagadvirāṭ

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् ।
इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन

kiṃ vidhatte kimācaṣṭe kimanūdya vikalpayet |
ityasyā hṛdayaṃ loke nānyo madveda kaścana

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् ।
एतावान्सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् ।
मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति

māṃ vidhatte'bhidhatte māṃ vikalpyāpohyate tvaham |
etāvānsarvavedārthaḥ śabda āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātramanūdyānte pratiṣidhya prasīdati