अध्याय 19: ज्ञान, और गुणों के सच्चे अर्थ

यो विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान्नानुमानिकः ।
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत्

yo vidyāśrutasampannaḥ ātmavānnānumānikaḥ |
māyāmātramidaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset

ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः ।
स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः

jñāninastvahameveṣṭaḥ svārtho hetuśca sammataḥ |
svargaścaivāpavargaśca nānyo'rtho madṛte priyaḥ

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम ।
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidurmama |
jñānī priyatamo'to me jñānenāsau bibharti mām

तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च ।
नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता

tapastīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca |
nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā

तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः

tasmājjñānena sahitaṃ jñātvā svātmānamuddhava |
jñānavijñānasampanno bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ

ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि ।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन्

jñānavijñānayajñena māmiṣṭvātmānamātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo'gaman

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो ।
मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत् ।
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् ।
आद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये

tvayyuddhavāśrayati yastrividho vikāro |
māyāntarāpatati nādyapavargayoryat |
janmādayo'sya yadamī tava tasya kiṃ syur |
ādyantayoryadasato'sti tadeva madhye

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम्

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitadvairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvadbhaktiyogaṃ ca mahadvimṛgyam

तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात्

tāpatrayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi nānyaccharaṇaṃ tavāṅghri dvandvātapatrādamṛtābhivarṣāt

दष्टं जनं सम्पतितं बिलेऽस्मिन्कालाहिना क्षुद्र सुखोरुतर्षम् ।
समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर्वचोभिरासिञ्च महानुभाव

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile'sminkālāhinā kṣudra sukhorutarṣam |
samuddharainaṃ kṛpayāpavargyairvacobhirāsiñca mahānubhāva

इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम्

itthametatpurā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ no'nuśṛṇvatām

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः ।
श्रुत्वा धर्मान्बहून्पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛnnidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmānbahūnpaścānmokṣadharmānapṛcchata

तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान् ।
ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्

tānahaṃ te'bhidhāsyāmi devavratamukhācchrutān |
jñānavairāgyavijñāna śraddhābhaktyupabṛṃhitān

नवैकादश पञ्च त्रीन्भावान्भूतेषु येन वै ।
ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम्

navaikādaśa pañca trīnbhāvānbhūteṣu yena vai |
īkṣetāthaikamapyeṣu tajjñānaṃ mama niścitam

एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम्

etadeva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat |
sthityutpattyapyayān paśyedbhāvānāṃ triguṇātmanām

आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात्सृज्यं यदन्वियात् ।
पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्

ādāvante ca madhye ca sṛjyātsṛjyaṃ yadanviyāt |
punastatpratisaṅkrāme yacchiṣyeta tadeva sat

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣvanavasthānādvikalpātsa virajyate

कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम् ।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्

karmaṇāṃ pariṇāmitvādāviriñcyādamaṅgalam |
vipaścinnaśvaraṃ paśyedadṛṣṭamapi dṛṣṭavat

भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ ।
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परं

bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'nagha |
punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ paraṃ

श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम् ।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम

śraddhāmṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् ।
मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgairabhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम्

madartheṣvaṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च ।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः

madarthe'rthaparityāgo bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yadvrataṃ tapaḥ

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् ।
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते

evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyate

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् ।
धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते

yadātmanyarpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ sa vairāgyamaiśvaryaṃ cābhipadyate

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।
रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्

yadarpitaṃ tadvikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ cāsanniṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam

धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।
गुणेस्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः

dharmo madbhaktikṛtprokto jñānaṃ caikātmyadarśanam |
guṇesvasaṅgo vairāgyamaiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ

यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वारिकर्षण । ।
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो

yamaḥ katividhaḥ prokto niyamo vārikarṣaṇa | |
kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho

किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते । ।
कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyamṛtamucyate | |
kastyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā

पुंसः किं स्विद्बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव ॥
का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च

puṃsaḥ kiṃ svidbalaṃ śrīman bhago lābhaśca keśava ||
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhameva ca

कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ॥
कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम्

kaḥ paṇḍitaḥ kaśca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaśca kaḥ ||
kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit ko bandhuruta kiṃ gṛham

आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ॥
एतान्प्रश्नान्मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते

āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ ||
etānpraśnānmama brūhi viparītāṃśca satpate

अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः ।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्

ahiṃsā satyamasteyamasaṅgo hrīrasañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam

शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् ।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम्

śaucaṃ japastapo homaḥ śraddhātithyaṃ madarcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭirācāryasevanam

एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः ।
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि

ete yamāḥ saniyamā ubhayordvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāmupāsitāstāta yathākāmaṃ duhanti hi

शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः ।
तितिक्षा दुःखसम्मर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः

śamo manniṣṭhatā buddherdama indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣo jihvopasthajayo dhṛtiḥ

दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम् ।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम्

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgastapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam

अन्यच्च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते

anyacca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः ।
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम्

dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño'haṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam

भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः ।
विद्यात्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु

bhago ma aiśvaro bhāvo lābho madbhaktiruttamaḥ |
vidyātmani bhidābādho jugupsā hrīrakarmasu

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः ।
दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्

śrīrguṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukhātyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukhāpekṣā paṇḍito bandhamokṣavit

मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः ।
उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः

mūrkho dehādyahaṃbuddhiḥ panthā mannigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaścittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇodayaḥ

नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे ।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते

narakastamaunnāho bandhurgururahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hyāḍhya ucyate

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः

daridro yastvasantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo'jitendriyaḥ |
guṇeṣvasaktadhīrīśo guṇasaṅgo viparyayaḥ

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।
गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः

eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣadṛśirdoṣo guṇastūbhayavarjitaḥ