अध्याय 12: सत्संग, गोपियाँ और संसार रूपी वृक्ष

न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा

na rodhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma eva ca |
na svādhyāyastapastyāgo neṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā

व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।
यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम्

vratāni yajñaśchandāṃsi tīrthāni niyamā yamāḥ |
yathāvarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅgāpaho hi mām

सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः

satsaṅgena hi daiteyā yātudhānā mṛgāḥ khagāḥ |
gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhāścāraṇaguhyakāḥ

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः ।
रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन्युगे युगे

vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo'ntyajāḥ |
rajastamaḥprakṛtayastasmiṃstasminyuge yuge

बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।
वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषणः

bahavo matpadaṃ prāptāstvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā balirbāṇo mayaścātha vibhīṣaṇaḥ

सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः ।
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे

sugrīvo hanumānṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajñapatnyastathāpare

ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।
अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गान्मामुपागताः

te nādhītaśrutigaṇā nopāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgānmāmupāgatāḥ

केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः ।
येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा

kevalena hi bhāvena gopyo gāvo nagā mṛgāḥ |
ye'nye mūḍhadhiyo nāgāḥ siddhā māmīyurañjasā

यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।
व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयाद्यत्नवानपि

yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapo'dhvaraiḥ |
vyākhyāsvādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyādyatnavānapi

रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः ।
विगाढभावेन न मे वियोग तीव्राधयोऽन्यं ददृशुः सुखाय

rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā mayyanuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga tīvrādhayo'nyaṃ dadṛśuḥ sukhāya

तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण ।
क्षणार्धवत्ताः पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवुः

tāstāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavattāḥ punaraṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpasamā babhūvuḥ

ता नाविदन्मय्यनुषङ्गबद्ध धियः स्वमात्मानमदस्तथेदम् ।
यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे

tā nāvidanmayyanuṣaṅgabaddha dhiyaḥ svamātmānamadastathedam |
yathā samādhau munayo'bdhitoye nadyaḥ praviṣṭā iva nāmarūpe

मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः ।
ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः

matkāmā ramaṇaṃ jāramasvarūpavido'balāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgācchatasahasraśaḥ

तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च

tasmāttvamuddhavotsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca śrotavyaṃ śrutameva ca

मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् ।
याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभयः

māmekameva śaraṇamātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syā hyakutobhayaḥ

संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर ।
न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः

saṃśayaḥ śṛṇvato vācaṃ tava yogeśvareśvara |
na nivartata ātmastho yena bhrāmyati me manaḥ

स एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।
मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः

sa eṣa jīvo vivaraprasūtiḥ prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmamupetya rūpaṃ mātrā svaro varṇa iti sthaviṣṭhaḥ

यथानलः खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।
अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी

yathānalaḥ khe'nilabandhuruṣmā balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajāto haviṣā samedhate tathaiva me vyaktiriyaṃ hi vāṇī

एवं गदिः कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक्स्पर्शः श्रुतिश्च ।
सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजःसत्त्वतमोविकारः

evaṃ gadiḥ karma gatirvisargo ghrāṇo raso dṛksparśaḥ śrutiśca |
saṅkalpavijñānamathābhimānaḥ sūtraṃ rajaḥsattvatamovikāraḥ

अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनिरव्यक्त एको वयसा स आद्यः ।
विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत्

ayaṃ hi jīvastrivṛdabjayoniravyakta eko vayasā sa ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktirbahudheva bhāti bījāni yoniṃ pratipadya yadvat

यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः ।
य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते

yasminnidaṃ protamaśeṣamotaṃ paṭo yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
ya eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte

द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।
दशैकशाखो द्विसुपर्णनीडस्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्टः

dve asya bīje śatamūlastrinālaḥ pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśaikaśākho dvisuparṇanīḍastrivalkalo dviphalo'rkaṃ praviṣṭaḥ

अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासाः ।
हंसा य एकं बहुरूपमिज्यैर्मायामयं वेद स वेद वेदम्

adanti caikaṃ phalamasya gṛdhrā grāmecarā ekamaraṇyavāsāḥ |
haṃsā ya ekaṃ bahurūpamijyairmāyāmayaṃ veda sa veda vedam

एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।
विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम्
।

evaṃ gurūpāsanayaikabhaktyā vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayamapramattaḥ sampadya cātmānamatha tyajāstram
|