अध्याय 13: हंस अवतार द्वारा सनकादि को उत्तर

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न च आत्मनः ।
सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि

sattvaṃ rajastama iti guṇā buddherna ca ātmanaḥ |
sattvenānyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena caiva hi

सत्त्वात् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।
सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते

sattvāt dharmo bhaved vṛddhāt puṃso madbhaktilakṣaṇaḥ |
sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate

धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते

dharmo rajastamo hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tanmūlo hyadharma ubhaye hate

आगमोपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मंत्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः

āgamopaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ maṃtro'tha saṃskāro daśaite guṇahetavaḥ

तत् तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।
निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तद् उपेक्षितम्

tat tat sāttvikamevaiṣāṃ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tattad rājasaṃ tad upekṣitam

सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।
ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम्

sāttvikānyeva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tato dharmastato jñānaṃ yāvat smṛtirapohanam

वेणुसङ्घर्षजो वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजो, देहः शाम्यति तत्क्रियः

veṇusaṅgharṣajo vahniḥ dagdhvā śāmyati tadvanam |
evaṃ guṇavyatyayajo, dehaḥ śāmyati tatkriyaḥ

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम् ।
तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत्

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padamāpadām |
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tatkathaṃ śvakharājavat

अहमित्यन्यथा बुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः

ahamityanyathā buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ

रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद् हि दुर्मतेः

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmo guṇadhyānād duḥsahaḥ syād hi durmateḥ

करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि संपश्यन् रजोवेग विमोहितः

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇyavijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi saṃpaśyan rajovega vimohitaḥ

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।
अतंद्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते

rajastamobhyāṃ yadapi vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
ataṃdrito mano yuñjan doṣadṛṣṭirna sajjate

अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयन् शनैः ।
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः

apramatto'nuyuñjīta mano mayyarpayan śanaiḥ |
anirviṇṇo yathākālaṃ jitaśvāso jitāsanaḥ

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।
सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा

etāvān yoga ādiṣṭo macchiṣyaiḥ sanakādibhiḥ |
sarvato mana ākṛṣya mayyaddhā''veśyate yathā

यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।
योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम्

yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava |
yogamādiṣṭavānetad rūpamicchāmi veditum

पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम्

putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīṃ gatim

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।
कथमन्योन्य संत्यागो मुमुक्षोः अतितितीर्षोः

guṇeṣvāviśate ceto guṇāścetasi ca prabho |
kathamanyonya saṃtyāgo mumukṣoḥ atititīrṣoḥ

एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूः भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः

evaṃ pṛṣṭo mahādevaḥ svayaṃbhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ nābhyapadyata karmadhīḥ

स मामचिन्तयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा

sa māmacintayad devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasyāhaṃ haṃsarūpeṇa sakāśamagamaṃ tadā

दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
ब्रह्मामग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pādābhivandanam |
brahmāmagrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti

इत्यहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा ।
यदवोचमहं तेभ्यः तद् उद्धव निबोध मे

ityahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhistadā |
yadavocamahaṃ tebhyaḥ tad uddhava nibodha me

वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः ।
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः

vastuno yadyanānātvamātmanaḥ praśna īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vo viprā vakturvā me ka āśrayaḥ

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
ko bhavāniti vaḥ praśno vācārambho hyanarthakaḥ

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैः अपीन्द्रियैः ।
अहमेव न मत्तोऽन्यत् इति बुध्यध्वमञ्जसा

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate'nyaiḥ apīndriyaiḥ |
ahameva na matto'nyat iti budhyadhvamañjasā

गुणेषु आविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः

guṇeṣu āviśate ceto guṇāścetasi ca prajāḥ |
jīvasya deha ubhayaṃ guṇāśceto madātmanaḥ

गुणेषु च आविशत् चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत्

guṇeṣu ca āviśat cittamabhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāśca cittaprabhavā madrūpa ubhayaṃ tyajet

जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च, गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca, guṇato buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ

यर्हि संसृतिबन्धोऽयं आत्मनो गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागः तद् गुणचेतसाम्

yarhi saṃsṛtibandho'yaṃ ātmano guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthito jahyāt tyāgaḥ tad guṇacetasām

अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनोऽर्थविपर्ययम् ।
विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत्

ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmano'rthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet

यावत् नानार्थधीः पुंसो, न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा

yāvat nānārthadhīḥ puṃso, na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā

असत्त्वाद् आत्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।
गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा

asattvād ātmano'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tatkṛtā bhidā |
gatayo hetavaścāsya mṛṣā svapnadṛśo yathā

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान्
भुङ्क्ते समस्तकरणैहृदि तत्सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः
स्मृत्यन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः

yo jāgare bahiranukṣaṇadharmiṇo'rthān
bhuṅkte samastakaraṇaihṛdi tatsadṛkṣān |
svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ
smṛtyanvayāt triguṇavṛttidṛgindriyeśaḥ

एवं विमृश्य गुणतो मनसः त्र्यवस्था ।
मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
संछिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण ।
ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम्

evaṃ vimṛśya guṇato manasaḥ tryavasthā |
manmāyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
saṃchidya hārdamanumānasaduktitīkṣṇa |
jñānāsinā bhajata mākhilasaṃśayādhim

ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं ।
दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।
विज्ञानमेकं उरुधेव विभाति माया ।
स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः

īkṣeta vibhramamidaṃ manaso vilāsaṃ |
dṛṣṭaṃ vinaṣṭamatilolamalātacakram |
vijñānamekaṃ urudheva vibhāti māyā |
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛto vikalpaḥ

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः ।
तूष्णीं भवेत् निजसुखानुभवो निरीहः ।
संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या ।
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात्

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ |
tūṣṇīṃ bhavet nijasukhānubhavo nirīhaḥ |
saṃdṛśyate kva ca yadīdamavastubuddhyā |
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtirānipātāt

देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा ।
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् ।
दैवाद्-अपेतमथ दैववशाद् उपेतं ।
वासो यथा परिकृतं मदिरा-मदान्धः

dehaṃ ca naśvaramavasthitamutthitaṃ vā |
siddho na paśyati yato'dhyagamat svarūpam |
daivād-apetamatha daivavaśād upetaṃ |
vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ

देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् ।
स्वारंभकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः ।
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः

deho'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat |
svāraṃbhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ |
taṃ saprapañcamadhirūḍhasamādhiyogaḥ |
svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastuḥ

मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।
जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्-धर्मविवक्षया

mayaitaduktaṃ vo viprā guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānīta mā''gataṃ yajñaṃ yuṣmad-dharmavivakṣayā

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।
सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोगुणाः

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyamātmānaṃ sāmyāsaṅgādayoguṇāḥ

इति मे छिन्नसन्देहा मुनयः सनकादयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः

iti me chinnasandehā munayaḥ sanakādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ

तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः

tairahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ