अध्याय 11: बद्ध और मुक्त, साधु के लक्षण

।
बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम्

|
baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvānna me mokṣo na bandhanam

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।
स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiśca māyayā |
svapno yathātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtirna tu vāstavī

विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।
मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते

vidyāvidye mama tanū viddhyuddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।
बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः

ekasyaiva mamāṃśasya jīvasyaiva mahāmate |
bandho'syāvidyayānādirvidyayā ca tathetaraḥ

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।
विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇostāta sthitayorekadharmiṇi

सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्

suparṇāvetau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekastayoḥ khādati pippalānnamanyo niranno'pi balena bhūyān

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः ।
योऽविद्यया युक्स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः

ātmānamanyaṃ ca sa veda vidvānapippalādo na tu pippalādaḥ |
yo'vidyayā yuksa tu nityabaddho vidyāmayo yaḥ sa tu nityamuktaḥ

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान्स्वप्नाद्यथोत्थितः ।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा

dehastho'pi na dehastho vidvānsvapnādyathotthitaḥ |
adehastho'pi dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛgyathā

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान्यस्त्वविक्रियः

indriyairindriyārtheṣu guṇairapi guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣvahaṃ kuryānna vidvānyastvavikriyaḥ

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन्गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते

daivādhīne śarīre'sminguṇabhāvyena karmaṇā |
vartamāno'budhastatra kartāsmīti nibadhyate

एवं विरक्तः शयन आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ।
न तथा बध्यते विद्वान्तत्र तत्रादयन्गुणान्

evaṃ viraktaḥ śayana āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇa bhojanaśravaṇādiṣu |
na tathā badhyate vidvāntatra tatrādayanguṇān

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ।
वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद्विनिवर्तते

prakṛtistho'pyasaṃsakto yathā khaṃ savitānilaḥ |
vaiśāradyekṣayāsaṅga śitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddha iva svapnānnānātvādvinivartate

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रि यर्ननोधियाम् ।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः

yasya syurvītasaṅkalpāḥ prāṇendri yarnanodhiyām |
vṛttayaḥ sa vinirmukto dehastho'pi hi tadguṇaiḥ

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद्यदृच्छया ।
अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः

yasyātmā hiṃsyate hiṃsrairyena kiñcidyadṛcchayā |
arcyate vā kvacittatra na vyatikriyate budhaḥ

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhvasādhu vā |
vadato guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛṅmuniḥ

न कुर्यान्न वदेत्किञ्चिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः

na kuryānna vadetkiñcinna dhyāyetsādhvasādhu vā |
ātmārāmo'nayā vṛttyā vicarejjaḍavanmuniḥ

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि ।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः

śabdabrahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyātpare yadi |
śramastasya śramaphalo hyadhenumiva rakṣataḥ

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च ।
वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी

gāṃ dugdhadohāmasatīṃ ca bhāryāṃ dehaṃ parādhīnamasatprajāṃ ca |
vittaṃ tvatīrthīkṛtamaṅga vācaṃ hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य ।
लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः

yasyāṃ na me pāvanamaṅga karma sthityudbhavaprāṇanirodhamasya |
līlāvatārepsitajanma vā syādvandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyānna dhīraḥ

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।
उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे

evaṃ jijñāsayāpohya nānātvabhramamātmani |
upārameta virajaṃ mano mayyarpya sarvage

यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् ।
मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर

yadyanīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara

श्रद्धालुर्मत्कथाः शृण्वन्सुभद्रा लोकपावनीः ।
गायन्ननुस्मरन्कर्म जन्म चाभिनयन्मुहुः

śraddhālurmatkathāḥ śṛṇvansubhadrā lokapāvanīḥ |
gāyannanusmarankarma janma cābhinayanmuhuḥ

मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन्मदपाश्रयः ।
लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने

madarthe dharmakāmārthānācaranmadapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayyuddhava sanātane

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता ।
स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम्

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ sa upāsitā |
sa vai me darśitaṃ sadbhirañjasā vindate padam

साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।
भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता

sādhustavottamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktistvayyupayujyeta kīdṛśī sadbhirādṛtā

एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो ।
प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्

etanme puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagatprabho |
praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।
अवतीर्णोऽसि भगवन्स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇo'si bhagavansvecchopāttapṛthagvapuḥ

कृपालुरकृतद्रो हस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः

kṛpālurakṛtadro hastitikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāro'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ

कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।
अनीहो मितभुक्शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः

kāmairahatadhīrdānto mṛduḥ śucirakiñcanaḥ |
anīho mitabhukśāntaḥ sthiro maccharaṇo muniḥ

अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः

apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ

आज्ञायैवं गुणान्दोषान्मयादिष्टानपि स्वकान् ।
धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत स तु सत्तमः

ājñāyaivaṃ guṇāndoṣānmayādiṣṭānapi svakān |
dharmānsantyajya yaḥ sarvānmāṃ bhajeta sa tu sattamaḥ

ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान्यश्चास्मि यादृशः ।
भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः

jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvānyaścāsmi yādṛśaḥ |
bhajantyananyabhāvena te me bhaktatamā matāḥ

मल्लिङ्गमद्भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम् ।
परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम्

malliṅgamadbhaktajana darśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahva guṇakarmānukīrtanam

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।
सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम्

matkathāśravaṇe śraddhā madanudhyānamuddhava |
sarvalābhopaharaṇaṃ dāsyenātmanivedanam

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।
गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditra goṣṭhībhirmadgṛhotsavaḥ

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।
वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम्

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam

ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः ।
उद्यानोपवनाक्रीड पुरमन्दिरकर्मणि

mamārcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya codyamaḥ |
udyānopavanākrīḍa puramandirakarmaṇi

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया

sammārjanopalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā

अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् ।
अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम्

amānitvamadambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me nopayuñjyānniveditam

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः ।
तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccātipriyamātmanaḥ |
tattannivedayenmahyaṃ tadānantyāya kalpate

सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् ।
भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे

sūryo'gnirbrāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ marujjalam |
bhūrātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।
आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgrye goṣvaṅga yavasādinā

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःसरैः

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaistoyapuraḥsaraiḥ

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम्

sthaṇḍile mantrahṛdayairbhogairātmānamātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām

धिष्ण्येष्वित्येषु मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत्समाहितः

dhiṣṇyeṣvityeṣu madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyannarcetsamāhitaḥ

इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः ।
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया

iṣṭāpūrtena māmevaṃ yo yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव ।
नोपायो विद्यते सम्यक्प्रायणं हि सतामहम्

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinoddhava |
nopāyo vidyate samyakprāyaṇaṃ hi satāmaham

अथैतत्परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन ।
सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखा

athaitatparamaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadunandana |
sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhā