अध्याय 30: गोपियों द्वारा वन में श्रीकृष्ण की खोज

अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः ।
अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम्

antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ |
atapyaṃstamacakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितैर्मनोरमालापविहारविभ्रमैः ।
आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापतेस्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः

gatyānurāgasmitavibhramekṣitairmanoramālāpavihāravibhramaiḥ |
ākṣiptacittāḥ pramadā ramāpatestāstā viceṣṭā jagṛhustadātmikāḥ

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः ।
असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः

gatismitaprekṣaṇabhāṣaṇādiṣu priyāḥ priyasya pratirūḍhamūrtayaḥ |
asāvahaṃ tvityabalāstadātmikā nyavediṣuḥ kṛṣṇavihāravibhramāḥ

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद्वनाद्वनम् ।
पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहिर्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन्

gāyantya uccairamumeva saṃhatā vicikyurunmattakavadvanādvanam |
papracchurākāśavadantaraṃ bahirbhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn

दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः ।
नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः

dṛṣṭo vaḥ kaccidaśvattha plakṣa nyagrodha no manaḥ |
nandasūnurgato hṛtvā premahāsāvalokanaiḥ

कच्चित्कुरबकाशोक नागपुन्नागचम्पकाः ।
रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मितः

kaccitkurabakāśoka nāgapunnāgacampakāḥ |
rāmānujo māninīnāmito darpaharasmitaḥ

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये ।
सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद्दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः

kaccittulasi kalyāṇi govindacaraṇapriye |
saha tvālikulairbibhraddṛṣṭaste'tipriyo'cyutaḥ

मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जातियूथिके ।
प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः

mālatyadarśi vaḥ kaccinmallike jātiyūthike |
prītiṃ vo janayan yātaḥ karasparśena mādhavaḥ

चूतप्रियालपनसासनकोविदार जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपाः ।
येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः

cūtapriyālapanasāsanakovidāra jambvarkabilvabakulāmrakadambanīpāḥ |
ye'nye parārthabhavakā yamunopakūlāḥ śaṃsantu kṛṣṇapadavīṃ rahitātmanāṃ naḥ

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गनहैर्विभासि ।
अप्यङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद्वा आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन *

kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri sparśotsavotpulakitāṅganahairvibhāsi |
apyaṅghrisambhava urukramavikramādvā āho varāhavapuṣaḥ parirambhaṇena *

अप्येणपत्न्युपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो वः ।
कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः *

apyeṇapatnyupagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi sunirvṛtimacyuto vaḥ |
kāntāṅgasaṅgakucakuṅkumarañjitāyāḥ kundasrajaḥ kulapateriha vāti gandhaḥ *

बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः ।
अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः *

bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhītapadmo rāmānujastulasikālikulairmadāndhaiḥ |
anvīyamāna iha vastaravaḥ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ *

पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः ।
नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो

pṛcchatemā latā bāhūnapyāśliṣṭā vanaspateḥ |
nūnaṃ tatkarajaspṛṣṭā bibhratyutpulakānyaho

इत्युन्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः ।
लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकाः

ityunmattavaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇakātarāḥ |
līlā bhagavatastāstā hyanucakrustadātmikāḥ

कस्याचित्पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत्स्तनम् ।
तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहन् शकटायतीम्

kasyācitpūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyantyapibatstanam |
tokayitvā rudatyanyā padāhan śakaṭāyatīm

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम् ।
रिङ्गयामास काप्यङ्घ्री कर्षन्ती घोषनिःस्वनैः

daityāyitvā jahārānyāmeko kṛṣṇārbhabhāvanām |
riṅgayāmāsa kāpyaṅghrī karṣantī ghoṣaniḥsvanaiḥ

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन ।
वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम्

kṛṣṇarāmāyite dve tu gopāyantyaśca kāścana |
vatsāyatīṃ hanti cānyā tatraikā tu bakāyatīm

आहूय दूरगा यद्वत्कृष्णस्तमनुवर्ततीम् ।
वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति

āhūya dūragā yadvatkṛṣṇastamanuvartatīm |
veṇuṃ kvaṇantīṃ krīḍantīmanyāḥ śaṃsanti sādhviti

कस्याञ्चित्स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु ।
कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः

kasyāñcitsvabhujaṃ nyasya calantyāhāparā nanu |
kṛṣṇo'haṃ paśyata gatiṃ lalitāmiti tanmanāḥ

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं मय ।
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम्

mā bhaiṣṭa vātavarṣābhyāṃ tattrāṇaṃ vihitaṃ maya |
ityuktvaikena hastena yatantyunnidadhe'mbaram

आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप ।
दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डकृत्

āruhyaikā padākramya śirasyāhāparāṃ nṛpa |
duṣṭāhe gaccha jāto'haṃ khalānāṃ nanu daṇḍakṛt

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् ।
चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा

tatraikovāca he gopā dāvāgniṃ paśyatolbaṇam |
cakṣūṃṣyāśvapidadhvaṃ vo vidhāsye kṣemamañjasā

बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले ।
बध्नामि भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्विति ।
भीता सुदृक्पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम्

baddhānyayā srajā kācittanvī tatra ulūkhale |
badhnāmi bhāṇḍabhettāraṃ haiyaṅgavamuṣaṃ tviti |
bhītā sudṛkpidhāyāsyaṃ bheje bhītiviḍambanam

एवं कृष्णं पृच्छमाना व्र्ण्दावनलतास्तरून् ।
व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः

evaṃ kṛṣṇaṃ pṛcchamānā vrṇdāvanalatāstarūn |
vyacakṣata vanoddeśe padāni paramātmanaḥ

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः ।
लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज वज्राङ्कुशयवादिभिः

padāni vyaktametāni nandasūnormahātmanaḥ |
lakṣyante hi dhvajāmbhoja vajrāṅkuśayavādibhiḥ

तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः ।
वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन्

taistaiḥ padaistatpadavīmanvicchantyo'grato'balāḥ |
vadhvāḥ padaiḥ supṛktāni vilokyārtāḥ samabruvan

कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना ।
अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा

kasyāḥ padāni caitāni yātāyā nandasūnunā |
aṃsanyastaprakoṣṭhāyāḥ kareṇoḥ kariṇā yathā

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः ।
यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद्रहः

anayārādhito nūnaṃ bhagavān harirīśvaraḥ |
yanno vihāya govindaḥ prīto yāmanayadrahaḥ

धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः ।
यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूर्ध्न्यघनुत्तये

dhanyā aho amī ālyo govindāṅghryabjareṇavaḥ |
yān brahmeśau ramā devī dadhurmūrdhnyaghanuttaye

तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत्यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुन्क्तेऽच्युताधरम् ।
न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः खिद्यत्सुजाताङ्घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः

tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvantyuccaiḥ padāni yatyaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhunkte'cyutādharam |
na lakṣyante padānyatra tasyā nūnaṃ tṛṇāṅkuraiḥ khidyatsujātāṅghritalāmunninye preyasīṃ priyaḥ

इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् ।
गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः ।
अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मना

imānyadhikamagnāni padāni vahato vadhūm |
gopyaḥ paśyata kṛṣṇasya bhārākrāntasya kāminaḥ |
atrāvaropitā kāntā puṣpahetormahātmanā

अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः ।
प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे

atra prasūnāvacayaḥ priyārthe preyasā kṛtaḥ |
prapadākramaṇa ete paśyatāsakale pade

केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्याः कामिना कृतम् ।
तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम्

keśaprasādhanaṃ tvatra kāminyāḥ kāminā kṛtam |
tāni cūḍayatā kāntāmupaviṣṭamiha dhruvam

रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः ।
कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम्

reme tayā cātmarata ātmārāmo'pyakhaṇḍitaḥ |
kāmināṃ darśayan dainyaṃ strīṇāṃ caiva durātmatām

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतसः ।
यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने

ityevaṃ darśayantyastāścerurgopyo vicetasaḥ |
yāṃ gopīmanayatkṛṣṇo vihāyānyāḥ striyo vane

सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् ।
हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः

sā ca mene tadātmānaṃ variṣṭhaṃ sarvayoṣitām |
hitvā gopīḥ kāmayānā māmasau bhajate priyaḥ

ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवमब्रवीत् ।
न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः

tato gatvā vanoddeśaṃ dṛptā keśavamabravīt |
na pāraye'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ

एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति ।
ततश्चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूरन्वतप्यत

evamuktaḥ priyāmāha skandha āruhyatāmiti |
tataścāntardadhe kṛṣṇaḥ sā vadhūranvatapyata

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज ।
दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम्

hā nātha ramaṇa preṣṭha kvāsi kvāsi mahābhuja |
dāsyāste kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim

अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरितः ।
ददृशुः प्रियविश्लेषान्मोहितां दुःखितां सखीम्

anvicchantyo bhagavato mārgaṃ gopyo'vidūritaḥ |
dadṛśuḥ priyaviśleṣānmohitāṃ duḥkhitāṃ sakhīm

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् ।
अवमानं च दौरात्म्याद्विस्मयं परमं ययुः

tayā kathitamākarṇya mānaprāptiṃ ca mādhavāt |
avamānaṃ ca daurātmyādvismayaṃ paramaṃ yayuḥ

ततोऽविशन् वनं चन्द्र ज्योत्स्ना यावद्विभाव्यते ।
तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः

tato'viśan vanaṃ candra jyotsnā yāvadvibhāvyate |
tamaḥ praviṣṭamālakṣya tato nivavṛtuḥ striyaḥ

तन्मनस्कास्तदलापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः ।
तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः

tanmanaskāstadalāpāstadviceṣṭāstadātmikāḥ |
tadguṇāneva gāyantyo nātmagārāṇi sasmaruḥ

पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः ।
समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः

punaḥ pulinamāgatya kālindyāḥ kṛṣṇabhāvanāḥ |
samavetā jaguḥ kṛṣṇaṃ tadāgamanakāṅkṣitāḥ