अध्याय 29: रास का आरम्भ: वंशी की पुकार

भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ।
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः

bhagavān api tā rātrīḥ śaradotphullamallikāḥ |
vīkṣya rantuṃ manaścakre yogamāyāmupāśritaḥ

तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं
प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः ।
स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्
प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः

tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karairmukhaṃ
prācyā vilimpannaruṇena śantamaiḥ |
sa carṣaṇīnāmudagācchuco mṛjan
priyaḥ priyāyā iva dīrghadarśanaḥ

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तं अखण्डमण्डलं
रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् ।
वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं
जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्

dṛṣṭvā kumudvantaṃ akhaṇḍamaṇḍalaṃ
ramānanābhaṃ navakuṅkumāruṇam |
vanaṃ ca tatkomalagobhī rañjitaṃ
jagau kalaṃ vāmadṛśāṃ manoharam

निशम्य गीतां तदनङ्गवर्धनं
व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः ।
आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः
स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः

niśamya gītāṃ tadanaṅgavardhanaṃ
vrajastriyaḥ kṛṣṇagṛhītamānasāḥ |
ājagmuranyonyamalakṣitodyamāḥ
sa yatra kānto javalolakuṇḍalāḥ

दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः ।
पयोऽधिश्रित्य संयावं अनुद्वास्यापरा ययुः

duhantyo'bhiyayuḥ kāścid dohaṃ hitvā samutsukāḥ |
payo'dhiśritya saṃyāvaṃ anudvāsyāparā yayuḥ

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः ।
शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिद् अश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्

pariveṣayantyastaddhitvā pāyayantyaḥ śiśūn payaḥ |
śuśrūṣantyaḥ patīn kāścid aśnantyo'pāsya bhojanam

लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने ।
व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः

limpantyaḥ pramṛjantyo'nyā añjantyaḥ kāśca locane |
vyatyastavastrābharaṇāḥ kāścit kṛṣṇāntikaṃ yayuḥ

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिः भ्रातृबन्धुभिः ।
गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhiḥ bhrātṛbandhubhiḥ |
govindāpahṛtātmāno na nyavartanta mohitāḥ

अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः ।
कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः

antargṛhagatāḥ kāścid gopyo'labdhavinirgamāḥ |
kṛṣṇaṃ tadbhāvanāyuktā dadhyurmīlitalocanāḥ

दुःसहप्रेष्ठविरह तीव्रतापधुताशुभाः ।
ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेष निर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः

duḥsahapreṣṭhaviraha tīvratāpadhutāśubhāḥ |
dhyānaprāptācyutāśleṣa nirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ

तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः ।
जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः

tameva paramātmānaṃ jārabuddhyāpi saṅgatāḥ |
jahurguṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ

कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने ।
गुणप्रवाहोपरमः तासां गुणधियां कथम्

kṛṣṇaṃ viduḥ paraṃ kāntaṃ na tu brahmatayā mune |
guṇapravāhoparamaḥ tāsāṃ guṇadhiyāṃ katham

उक्तं पुरस्ताद् एतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः ।
द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः

uktaṃ purastād etatte caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ |
dviṣannapi hṛṣīkeśaṃ kimutādhokṣajapriyāḥ

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।
अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya vyaktirbhagavato nṛpa |
avyayasyāprameyasya nirguṇasya guṇātmanaḥ

कामं क्रोधं भयं स्नेहं ऐक्यं सौहृदमेव च ।
नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ snehaṃ aikyaṃ sauhṛdameva ca |
nityaṃ harau vidadhato yānti tanmayatāṃ hi te

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे ।
योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते

na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavatyaje |
yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etad vimucyate

ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः ।
अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन्

tā dṛṣṭvāntikamāyātā bhagavān vrajayoṣitaḥ |
avadad vadatāṃ śreṣṭho vācaḥ peśairvimohayan

स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः ।
व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम्

svāgataṃ vo mahābhāgāḥ priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ |
vrajasyānāmayaṃ kaccid brūtāgamanakāraṇam

रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता ।
प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः

rajanyeṣā ghorarūpā ghorasattvaniṣevitā |
pratiyāta vrajaṃ neha stheyaṃ strībhiḥ sumadhyamāḥ

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः ।
विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम्

mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaśca vaḥ |
vicinvanti hyapaśyanto mā kṛḍhvaṃ bandhusādhvasam

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेश कररञ्जितम् ।
यमुना अनिललीलैजत् तरुपल्लवशोभितम्

dṛṣṭaṃ vanaṃ kusumitaṃ rākeśa kararañjitam |
yamunā anilalīlaijat tarupallavaśobhitam

तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः ।
क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत

tad yāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ |
krandanti vatsā bālāśca tān pāyayata duhyata

अथवा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः ।
आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः

athavā madabhisnehād bhavatyo yantritāśayāḥ |
āgatā hyupapannaṃ vaḥ prīyante mayi jantavaḥ

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया ।
तद्बन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम्

bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hyamāyayā |
tadbandhūnāṃ ca kalyāṇaḥ prajānāṃ cānupoṣaṇam

दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा ।
पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी

duḥśīlo durbhago vṛddho jaḍo rogyadhano'pi vā |
patiḥ strībhirna hātavyo lokepsubhirapātakī

अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् ।
जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः

asvargyamayaśasyaṃ ca phalgu kṛcchraṃ bhayāvaham |
jugupsitaṃ ca sarvatra hyaupapatyaṃ kulastriyaḥ

श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानाद् मयि भावोऽनुकीर्तनात् ।
न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्

śravaṇād darśanād dhyānād mayi bhāvo'nukīrtanāt |
na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān

इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् ।
विषण्णा भग्नसङ्कल्पाः चिन्तामापुर्दुरत्ययाम्

iti vipriyamākarṇya gopyo govindabhāṣitam |
viṣaṇṇā bhagnasaṅkalpāḥ cintāmāpurduratyayām

कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्यद्
बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः ।
अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि
तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम्

kṛtvā mukhānyava śucaḥ śvasanena śuṣyad
bimbādharāṇi caraṇena bhuvaḥ likhantyaḥ |
asrairupāttamaṣibhiḥ kucakuṅkumāni
tasthurmṛjantya uruduḥkhabharāḥ sma tūṣṇīm

प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं
कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः ।
नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्
संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ताः

preṣṭhaṃ priyetaramiva pratibhāṣamāṇaṃ
kṛṣṇaṃ tadarthavinivartitasarvakāmāḥ |
netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit
saṃrambhagadgadagiro'bruvatānuraktāḥ

मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं
सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् ।
भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान्
देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून्

maivaṃ vibho'rhati bhavān gadituṃ nṛśaṃsaṃ
santyajya sarvaviṣayāṃstava pādamūlam |
bhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmān
devo yathā''dipuruṣo bhajate mumukṣūn

यत्पत्यपत्यसुहृदां अनुवृत्तिरङ्ग
स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ।
अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे
प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा

yatpatyapatyasuhṛdāṃ anuvṛttiraṅga
strīṇāṃ svadharma iti dharmavidā tvayoktam |
astvevametadupadeśapade tvayīśe
preṣṭho bhavāṃstanubhṛtāṃ kila bandhurātmā

कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन्
नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् ।
तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या
आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र

kurvanti hi tvayi ratiṃ kuśalāḥ sva ātman
nityapriye patisutādibhirārtidaiḥ kim |
tannaḥ prasīda parameśvara mā sma chindyā
āśāṃ dhṛtāṃ tvayi cirādaravindanetra

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु
यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ।
पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद्
यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा

cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu
yannirviśatyuta karāvapi gṛhyakṛtye |
pādau padaṃ na calatastava pādamūlād
yāmaḥ kathaṃ vrajamatho karavāma kiṃ vā

सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण
हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।
नो चेद् वयं विरहजाग्नि उपयुक्तदेहा
ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते

siñcāṅga nastvadadharāmṛtapūrakeṇa
hāsāvalokakalagītajahṛcchayāgnim |
no ced vayaṃ virahajāgni upayuktadehā
dhyānena yāma padayoḥ padavīṃ sakhe te

यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया
दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य ।
अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग
स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः

yarhyambujākṣa tava pādatalaṃ ramāyā
dattakṣaṇaṃ kvacidaraṇyajanapriyasya |
asprākṣma tatprabhṛti nānyasamakṣamaṅga
sthātuṃ tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ

श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या
लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् ।
यस्याः स्ववीक्षण कृतेऽन्यसुरप्रयासः
तद्वद् वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः

śrīryatpadāmbujarajaścakame tulasyā
labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtyajuṣṭam |
yasyāḥ svavīkṣaṇa kṛte'nyasuraprayāsaḥ
tadvad vayaṃ ca tava pādarajaḥ prapannāḥ

तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽन्घ्रिमूलं
प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः ।
त्वत्सुन्दरस्मित निरीक्षणतीव्रकाम
तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम्

tannaḥ prasīda vṛjinārdana te'nghrimūlaṃ
prāptā visṛjya vasatīstvadupāsanāśāḥ |
tvatsundarasmita nirīkṣaṇatīvrakāma
taptātmanāṃ puruṣabhūṣaṇa dehi dāsyam

वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री
गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् ।
दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य
वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः

vīkṣyālakāvṛtamukhaṃ tava kuṇḍalaśrī
gaṇḍasthalādharasudhaṃ hasitāvalokam |
dattābhayaṃ ca bhujadaṇḍayugaṃ vilokya
vakṣaḥ śriyaikaramaṇaṃ ca bhavāma dāsyaḥ

का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन
सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् ।
त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं
यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन्

kā stryaṅga te kalapadāyatamūrcchitena
sammohitāryacaritānna calettrilokyām |
trailokyasaubhagamidaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ
yad godvijadrumamṛgāḥ pulakānyabibhran

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो
देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता ।
तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो
तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्करीणाम्

vyaktaṃ bhavān vrajabhayārtiharo'bhijāto
devo yathā''dipuruṣaḥ suralokagoptā |
tanno nidhehi karapaṅkajamārtabandho
taptastaneṣu ca śiraḥsu ca kiṅkarīṇām

इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः ।
प्रहस्य सदयं गोपीः आत्मारामोऽप्यरीरमत्

iti viklavitaṃ tāsāṃ śrutvā yogeśvareśvaraḥ |
prahasya sadayaṃ gopīḥ ātmārāmo'pyarīramat

ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः
प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः ।
उदारहासद्विजकुन्ददीधतिः
व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृतः

tābhiḥ sametābhirudāraceṣṭitaḥ
priyekṣaṇotphullamukhībhiracyutaḥ |
udārahāsadvijakundadīdhatiḥ
vyarocataiṇāṅka ivoḍubhirvṛtaḥ

उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः ।
मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम्

upagīyamāna udgāyan vanitāśatayūthapaḥ |
mālāṃ bibhrad vaijayantīṃ vyacaran maṇḍayan vanam

नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् ।
रेमे तत्तरलानन्द कुमुदामोदवायुना

nadyāḥ pulinamāviśya gopībhirhimavālukam |
reme tattaralānanda kumudāmodavāyunā

बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु
नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः ।
क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणां
उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार

bāhuprasāraparirambhakarālakoru
nīvīstanālabhananarmanakhāgrapātaiḥ |
kṣvelyāvalokahasitairvrajasundarīṇāṃ
uttambhayan ratipatiṃ ramayāñcakāra

एवं भगवतः कृष्णात् लब्धमाना महात्मनः ।
आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि

evaṃ bhagavataḥ kṛṣṇāt labdhamānā mahātmanaḥ |
ātmānaṃ menire strīṇāṃ māninyo'bhyadhikaṃ bhuvi

तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः ।
प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत

tāsāṃ tat saubhagamadaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśavaḥ |
praśamāya prasādāya tatraivāntaradhīyata