अध्याय 25: सात दिन तक गोवर्धन-धारण

इन्द्रस्तदाऽऽत्मनः पूजां विज्ञाय विहतां नृप ।
गोपेभ्यः कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप ह

indrastadā''tmanaḥ pūjāṃ vijñāya vihatāṃ nṛpa |
gopebhyaḥ kṛṣṇanāthebhyo nandādibhyaścukopa ha

गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारिणाम् ।
इन्द्रः प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत

gaṇaṃ sāṃvartakaṃ nāma meghānāṃ cāntakāriṇām |
indraḥ pracodayat kruddho vākyaṃ cāheśamānyuta

अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् ।
कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम्

aho śrīmadamāhātmyaṃ gopānāṃ kānanaukasām |
kṛṣṇaṃ martyamupāśritya ye cakrurdevahelanam

यथादृढैः कर्ममयैः क्रतुभिर्नामनौनिभैः ।
विद्यां आन्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम्

yathādṛḍhaiḥ karmamayaiḥ kratubhirnāmanaunibhaiḥ |
vidyāṃ ānvīkṣikīṃ hitvā titīrṣanti bhavārṇavam

वाचालं बालिशं स्तब्धं अज्ञं पण्डितमानिनम् ।
कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम्

vācālaṃ bāliśaṃ stabdhaṃ ajñaṃ paṇḍitamāninam |
kṛṣṇaṃ martyamupāśritya gopā me cakrurapriyam

एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् ।
धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम्

eṣāṃ śriyāvaliptānāṃ kṛṣṇenādhmāpitātmanām |
dhunuta śrīmadastambhaṃ paśūn nayata saṅkṣayam

अहं चैरावतं नागं आरुह्यानुव्रजे व्रजम् ।
मरुद्गणैर्महावेगैः नन्दगोष्ठजिघांसया

ahaṃ cairāvataṃ nāgaṃ āruhyānuvraje vrajam |
marudgaṇairmahāvegaiḥ nandagoṣṭhajighāṃsayā

इत्थं मघवताऽऽज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धनाः ।
नन्दगोकुलमासारैः पीडयामासुरोजसा

itthaṃ maghavatā''jñaptā meghā nirmuktabandhanāḥ |
nandagokulamāsāraiḥ pīḍayāmāsurojasā

विद्योतमाना विद्युद्भिः स्तनन्तः स्तनयित्नुभिः ।
तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्कराः

vidyotamānā vidyudbhiḥ stanantaḥ stanayitnubhiḥ |
tīvrairmarudgaṇairnunnā vavṛṣurjalaśarkarāḥ

स्थूणास्थूला वर्षधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्व-भीक्ष्णशः ।
जलौघैः प्लाव्यमाना भूः नादृश्यत नतोन्नतम्

sthūṇāsthūlā varṣadhārā muñcatsvabhreṣva-bhīkṣṇaśaḥ |
jalaughaiḥ plāvyamānā bhūḥ nādṛśyata natonnatam

अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपनाः ।
गोपा गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः

atyāsārātivātena paśavo jātavepanāḥ |
gopā gopyaśca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

शिरः सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्या सारपीडिताः ।
वेपमाना भगवतः पादमूलमुपाययुः

śiraḥ sutāṃśca kāyena pracchādyā sārapīḍitāḥ |
vepamānā bhagavataḥ pādamūlamupāyayuḥ

कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो ।
त्रातुमर्हसि देवान्नः कुपिताद् भक्तवत्सल

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābhāga tvannāthaṃ gokulaṃ prabho |
trātumarhasi devānnaḥ kupitād bhaktavatsala

शिलावर्षानिपातेन हन्यमानमचेतनम् ।
निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरिः

śilāvarṣānipātena hanyamānamacetanam |
nirīkṣya bhagavān mene kupitendrakṛtaṃ hariḥ

अपर्त्त्वत्युल्बणं वर्षं अतिवातं शिलामयम् ।
स्वयागे विहतेऽस्माभिः इन्द्रो नाशाय वर्षति

aparttvatyulbaṇaṃ varṣaṃ ativātaṃ śilāmayam |
svayāge vihate'smābhiḥ indro nāśāya varṣati

तत्र प्रतिविधिं सम्यग् आत्मयोगेन साधये ।
लोकेशमानिनां मौढ्याद् हनिष्ये श्रीमदं तमः

tatra pratividhiṃ samyag ātmayogena sādhaye |
lokeśamānināṃ mauḍhyād haniṣye śrīmadaṃ tamaḥ

न हि सद्भावयुक्तानां सुराणामीशविस्मयः ।
मत्तोऽसतां मानभङ्गः प्रशमायोपकल्पते

na hi sadbhāvayuktānāṃ surāṇāmīśavismayaḥ |
matto'satāṃ mānabhaṅgaḥ praśamāyopakalpate

तस्मात् मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् ।
गोपाये स्वात्मयोगेन सोऽयं मे व्रत आहितः

tasmāt maccharaṇaṃ goṣṭhaṃ mannāthaṃ matparigraham |
gopāye svātmayogena so'yaṃ me vrata āhitaḥ

इत्युक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् ।
दधार लीलया कृष्णः छत्राकमिव बालकः

ityuktvaikena hastena kṛtvā govardhanācalam |
dadhāra līlayā kṛṣṇaḥ chatrākamiva bālakaḥ

अथाह भगवान् गोपान् हेऽम्ब तात व्रजौकसः ।
यथोपजोषं विशत गिरिगर्तं सगोधनाः

athāha bhagavān gopān he'mba tāta vrajaukasaḥ |
yathopajoṣaṃ viśata girigartaṃ sagodhanāḥ

न त्रास इह वः कार्यो मद्धस्ताद्रिनिपातने ।
वातवर्षभयेनालं तत्त्राणं विहितं हि वः

na trāsa iha vaḥ kāryo maddhastādrinipātane |
vātavarṣabhayenālaṃ tattrāṇaṃ vihitaṃ hi vaḥ

तथा निर्विविशुर्गर्तं कृष्णाश्वासितमानसः ।
यथावकाशं सधनाः सव्रजाः सोपजीविनः

tathā nirviviśurgartaṃ kṛṣṇāśvāsitamānasaḥ |
yathāvakāśaṃ sadhanāḥ savrajāḥ sopajīvinaḥ

क्षुत्तृड्व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर्व्रजवासिभिः ।
वीक्ष्यमाणो दधावद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात्

kṣuttṛḍvyathāṃ sukhāpekṣāṃ hitvā tairvrajavāsibhiḥ |
vīkṣyamāṇo dadhāvadriṃ saptāhaṃ nācalat padāt

कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मितः ।
निःस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्पः स्वान् मेघान् संन्यवारयत्

kṛṣṇayogānubhāvaṃ taṃ niśamyendro'tivismitaḥ |
niḥstambho bhraṣṭasaṅkalpaḥ svān meghān saṃnyavārayat

खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् ।
निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धनधरोऽब्रवीत्

khaṃ vyabhramuditādityaṃ vātavarṣaṃ ca dāruṇam |
niśamyoparataṃ gopān govardhanadharo'bravīt

निर्यात त्यजत त्रासं गोपाः सस्त्रीधनार्भकाः ।
उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगाः

niryāta tyajata trāsaṃ gopāḥ sastrīdhanārbhakāḥ |
upārataṃ vātavarṣaṃ vyudaprāyāśca nimnagāḥ

ततस्ते निर्ययुर्गोपाः स्वं स्वमादाय गोधनम् ।
शकटोढोपकरणं स्त्रीबालस्थविराः शनैः

tataste niryayurgopāḥ svaṃ svamādāya godhanam |
śakaṭoḍhopakaraṇaṃ strībālasthavirāḥ śanaiḥ

भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत्प्रभुः ।
पश्यतां सर्वभूतानां स्थापयामास लीलया

bhagavānapi taṃ śailaṃ svasthāne pūrvavatprabhuḥ |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sthāpayāmāsa līlayā

तं प्रेमवेगान् निभृता व्रजौकसो
यथा समीयुः परिरम्भणादिभिः ।
गोप्यश्च सस्नेहमपूजयन् मुदा
दध्यक्षताद्भिर्युयुजुः सदाशिषः

taṃ premavegān nibhṛtā vrajaukaso
yathā samīyuḥ parirambhaṇādibhiḥ |
gopyaśca sasnehamapūjayan mudā
dadhyakṣatādbhiryuyujuḥ sadāśiṣaḥ

यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वरः ।
कृष्णमालिङ्ग्य युयुजुः आशिषः स्नेहकातराः

yaśodā rohiṇī nando rāmaśca balināṃ varaḥ |
kṛṣṇamāliṅgya yuyujuḥ āśiṣaḥ snehakātarāḥ

दिवि देवगणाः सिद्धाः साध्या गन्धर्वचारणाः ।
तुष्टुवुर्मुमुचुस्तुष्टाः पुष्पवर्षाणि पार्थिव

divi devagaṇāḥ siddhāḥ sādhyā gandharvacāraṇāḥ |
tuṣṭuvurmumucustuṣṭāḥ puṣpavarṣāṇi pārthiva

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिताः ।
जगुर्गन्धर्वपतयः तुंबुरुप्रमुखा नृप

śaṅkhadundubhayo nedurdivi devapracoditāḥ |
jagurgandharvapatayaḥ tuṃburupramukhā nṛpa

ततोऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो
राजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरिः ।
तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिका
गायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृशः

tato'nuraktaiḥ paśupaiḥ pariśrito
rājan svagoṣṭhaṃ sabalo'vrajaddhariḥ |
tathāvidhānyasya kṛtāni gopikā
gāyantya īyurmuditā hṛdispṛśaḥ