अध्याय 24: इन्द्रयाग रुका, गोवर्धन-पूजा

भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः ।
अपश्यत् निवसन् गोपान् इन्द्रयागकृतोद्यमान्

bhagavānapi tatraiva baladevena saṃyutaḥ |
apaśyat nivasan gopān indrayāgakṛtodyamān

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।
प्रश्रयावनतोऽपृच्छत् वृद्धान् नन्दपुरोगमान्

tadabhijño'pi bhagavān sarvātmā sarvadarśanaḥ |
praśrayāvanato'pṛcchat vṛddhān nandapurogamān

कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः ।
किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः

kathyatāṃ me pitaḥ ko'yaṃ sambhramo va upāgataḥ |
kiṃ phalaṃ kasya coddeśaḥ kena vā sādhyate makhaḥ

एतद्ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः ।
न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह

etadbrūhi mahān kāmo mahyaṃ śuśrūṣave pitaḥ |
na hi gopyaṃ hi sādhūnāṃ kṛtyaṃ sarvātmanāmiha

अस्त्यस्व-परदृष्टीनां अमित्रोदास्तविद्विषाम् ।
उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते

astyasva-paradṛṣṭīnāṃ amitrodāstavidviṣām |
udāsīno'rivad varjya ātmavat suhṛducyate

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति ।
विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुषो भवेत्

jñātvājñātvā ca karmāṇi jano'yamanutiṣṭhati |
viduṣaḥ karmasiddhiḥ syāt tathā nāviduṣo bhavet

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः ।
अथ वा लौकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम्

tatra tāvat kriyāyogo bhavatāṃ kiṃ vicāritaḥ |
atha vā laukikastanme pṛcchataḥ sādhu bhaṇyatām

पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तयः ।
तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः

parjanyo bhagavān indro meghāstasyātmamūrtayaḥ |
te'bhivarṣanti bhūtānāṃ prīṇanaṃ jīvanaṃ payaḥ

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् ।
द्रव्यैस्तद् रेतसा सिद्धैः यजन्ते क्रतुभिर्नराः

taṃ tāta vayamanye ca vārmucāṃ patimīśvaram |
dravyaistad retasā siddhaiḥ yajante kratubhirnarāḥ

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे ।
पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्यः फलभावनः

taccheṣeṇopajīvanti trivargaphalahetave |
puṃsāṃ puruṣakārāṇāṃ parjanyaḥ phalabhāvanaḥ

य एनं विसृजेत् धर्मं परम्पर्यागतं नरः ।
कामाल्लोभात् भयाद् द्वेषात् स वै नाप्नोति शोभनम्

ya enaṃ visṛjet dharmaṃ paramparyāgataṃ naraḥ |
kāmāllobhāt bhayād dveṣāt sa vai nāpnoti śobhanam

वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् ।
इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः

vaco niśamya nandasya tathānyeṣāṃ vrajaukasām |
indrāya manyuṃ janayan pitaraṃ prāha keśavaḥ

कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते ।
सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते

karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva vilīyate |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूप्यन्यकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः

asti cedīśvaraḥ kaścit phalarūpyanyakarmaṇām |
kartāraṃ bhajate so'pi na hyakartuḥ prabhurhi saḥ

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।
अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम्

kimindreṇeha bhūtānāṃ svasvakarmānuvartinām |
anīśenānyathā kartuṃ svabhāvavihitaṃ nṛṇām

स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते ।
स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम्

svabhāvatantro hi janaḥ svabhāvamanuvartate |
svabhāvasthamidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत् सृजति कर्मणा ।
शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः

dehānuccāvacāñjantuḥ prāpyot sṛjati karmaṇā |
śatrurmitramudāsīnaḥ karmaiva gururīśvaraḥ

तस्मात् संपूजयेत्कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।
अन्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम्

tasmāt saṃpūjayetkarma svabhāvasthaḥ svakarmakṛt |
anjasā yena varteta tadevāsya hi daivatam

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति ।
न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान्नार्यसती यथा

ājīvyaikataraṃ bhāvaṃ yastvanyamupajīvati |
na tasmād vindate kṣemaṃ jārānnāryasatī yathā

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः ।
वैश्यस्तु वार्तया जीवेत् शूद्रस्तु द्विजसेवया

varteta brahmaṇā vipro rājanyo rakṣayā bhuvaḥ |
vaiśyastu vārtayā jīvet śūdrastu dvijasevayā

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते ।
वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम्

kṛṣivāṇijyagorakṣā kusīdaṃ tūryamucyate |
vārtā caturvidhā tatra vayaṃ govṛttayo'niśam

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।
रजसोत्पद्यते विश्वं अन्योन्यं विविधं जगत्

sattvaṃ rajastama iti sthityutpattyantahetavaḥ |
rajasotpadyate viśvaṃ anyonyaṃ vividhaṃ jagat

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।
प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति

rajasā coditā meghā varṣantyambūni sarvataḥ |
prajāstaireva sidhyanti mahendraḥ kiṃ kariṣyati

न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् ।
नित्यं वनौकसस्तात वनशैलनिवासिनः

na naḥ purojanapadā na grāmā na gṛhā vayam |
nityaṃ vanaukasastāta vanaśailanivāsinaḥ

तस्माद्गवां ब्राह्मणानां अद्रेश्चारभ्यतां मखः ।
य इंद्रयागसंभाराः तैरयं साध्यतां मखः

tasmādgavāṃ brāhmaṇānāṃ adreścārabhyatāṃ makhaḥ |
ya iṃdrayāgasaṃbhārāḥ tairayaṃ sādhyatāṃ makhaḥ

पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः ।
संयावापूपशष्कुल्यः सर्वदोहश्च गृह्यताम्

pacyantāṃ vividhāḥ pākāḥ sūpāntāḥ pāyasādayaḥ |
saṃyāvāpūpaśaṣkulyaḥ sarvadohaśca gṛhyatām

हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।
अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणाः

hūyantāmagnayaḥ samyag brāhmaṇairbrahmavādibhiḥ |
annaṃ bahuguṇaṃ tebhyo deyaṃ vo dhenudakṣiṇāḥ

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डाल पतितेभ्यो यथार्हतः ।
यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः

anyebhyaścāśvacāṇḍāla patitebhyo yathārhataḥ |
yavasaṃ ca gavāṃ dattvā giraye dīyatāṃ baliḥ

स्वलङ्कृता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः ।
प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान्

svalaṅkṛtā bhuktavantaḥ svanuliptāḥ suvāsasaḥ |
pradakṣiṇāṃ ca kuruta goviprānalaparvatān

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते ।
अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः

etanmama mataṃ tāta kriyatāṃ yadi rocate |
ayaṃ gobrāhmaṇādrīṇāṃ mahyaṃ ca dayito makhaḥ

कालात्मना भगवता शक्रदर्पं जिघांसता ।
प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः

kālātmanā bhagavatā śakradarpaṃ jighāṃsatā |
proktaṃ niśamya nandādyāḥ sādhvagṛhṇanta tadvacaḥ

तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः ।
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद् द्रव्येण गिरिद्विजान्

tathā ca vyadadhuḥ sarvaṃ yathā''ha madhusūdanaḥ |
vācayitvā svastyayanaṃ tad dravyeṇa giridvijān

उपहृत्य बलीन् सम्यग् सर्वान् आदृता यवसं गवाम् ।
गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्

upahṛtya balīn samyag sarvān ādṛtā yavasaṃ gavām |
godhanāni puraskṛtya giriṃ cakruḥ pradakṣiṇam

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृताः ।
गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः

anāṃsyanaḍudyuktāni te cāruhya svalaṅkṛtāḥ |
gopyaśca kṛṣṇavīryāṇi gāyantyaḥ sadvijāśiṣaḥ

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः ।
शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपुः

kṛṣṇastvanyatamaṃ rūpaṃ gopaviśrambhaṇaṃ gataḥ |
śailo'smīti bruvan bhūri balimādad bṛhadvapuḥ

तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रेऽऽत्मनाऽऽत्मने ।
अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात्

tasmai namo vrajajanaiḥ saha cakre''tmanā''tmane |
aho paśyata śailo'sau rūpī no'nugrahaṃ vyadhāt

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः ।
हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम्

eṣo'vajānato martyān kāmarūpī vanaukasaḥ |
hanti hyasmai namasyāmaḥ śarmaṇe ātmano gavām

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिताः ।
यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययुः

ityadrigodvijamakhaṃ vāsudevapracoditāḥ |
yathā vidhāya te gopā sahakṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ