दशम स्कन्ध

अध्याय 18: खेल में बलराम द्वारा प्रलम्ब का वध

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे प्रलम्बवधो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥

32 श्लोक · 18 में से 90

इस अध्याय में क्या होता है

खेल में बलराम द्वारा प्रलम्ब का वध

ग्रीष्म आता है, पर राम और कृष्ण के रहते वृन्दावन वसन्त-सा शीतल रहता है। ग्वालबाल नाचते, गाते और खेलते हैं। असुर प्रलम्ब ग्वाले का वेश धरकर दोनों भाइयों को उठा ले जाने आता है। कृष्ण उसे पहचानकर भी उसका वध सोचते हुए उसे सखा मान लेते हैं। वे बालकों को अपने और बलराम के दो दलों में बाँटते हैं; हारने वाले जीतने वालों को पीठ पर भाण्डीर वट तक ढोएँगे। बलराम का दल जीतता है और प्रलम्ब को बलराम को ढोना पड़ता है। वह निशान से आगे भागता है, अपना भयानक सुनहरा रूप धारण करता है और चन्द्रमा को लिए बादल-सा ऊपर उठता है। क्षण भर चौंककर बलराम स्वयं को स्मरण करते हैं और एक घूँसे से असुर का सिर फोड़ देते हैं।

श्रीशुक उवाच

18.1

अथ कृष्णः परिवृतो ज्ञातिभिर्मुदितात्मभिः
अनुगीयमानो न्यविशद्व्रजं गोकुलमण्डितम्

atha kṛṣṇaḥ parivṛto jñātibhirmuditātmabhiḥ
anugīyamāno nyaviśadvrajaṃ gokulamaṇḍitam

18.2

ग्रीष्मो नामर्तुरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम्

grīṣmo nāmarturabhavannātipreyāñcharīriṇām

18.3

यत्रास्ते भगवान्साक्षाद्रा मेण सह केशवः

yatrāste bhagavānsākṣādrā meṇa saha keśavaḥ

18.4

यत्र निर्झरनिर्ह्राद निवृत्तस्वनझिल्लिकम्
शश्वत्तच्छीकरर्जीष द्रुममण्डलमण्डितम्

yatra nirjharanirhrāda nivṛttasvanajhillikam
śaśvattacchīkararjīṣa drumamaṇḍalamaṇḍitam

18.5

सरित्सरःप्रस्रवणोर्मिवायुना कह्लारकञ्जोत्पलरेणुहारिणा
न विद्यते यत्र वनौकसां दवो निदाघवह्न्यर्कभवोऽतिशाद्वले

saritsaraḥprasravaṇormivāyunā kahlārakañjotpalareṇuhāriṇā
na vidyate yatra vanaukasāṃ davo nidāghavahnyarkabhavo'tiśādvale

18.6

अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभिर्द्रवत्पुरीष्याः पुलिनैः समन्ततः
न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते

agādhatoyahradinītaṭormibhirdravatpurīṣyāḥ pulinaiḥ samantataḥ
na yatra caṇḍāṃśukarā viṣolbaṇā bhuvo rasaṃ śādvalitaṃ ca gṛhṇate

18.7

गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम्

gāyanmayūrabhramaraṃ kūjatkokilasārasam

18.8

वेणुं विरणयन्गोपैर्गोधनैः संवृतोऽविशत्

veṇuṃ viraṇayangopairgodhanaiḥ saṃvṛto'viśat

18.9

रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगुः

rāmakṛṣṇādayo gopā nanṛturyuyudhurjaguḥ

18.10

वेणुपाणितलैः शृङ्गैः प्रशशंसुरथापरे

veṇupāṇitalaiḥ śṛṅgaiḥ praśaśaṃsurathāpare

18.11

ईडिरे कृष्णरामौ च नटा इव नटं नृप

īḍire kṛṣṇarāmau ca naṭā iva naṭaṃ nṛpa

18.12

चिक्रीडतुर्नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्वचित्

cikrīḍaturniyuddhena kākapakṣadharau kvacit

18.13

क्वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम्
शशंसतुर्महाराज साधु साध्विति वादिनौ

kvacinnṛtyatsu cānyeṣu gāyakau vādakau svayam
śaśaṃsaturmahārāja sādhu sādhviti vādinau

18.14

क्वचिद्बिल्वैः क्वचित्कुम्भैः क्वचामलकमुष्टिभिः
अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यैः क्वचिन्मृगखगेहया

kvacidbilvaiḥ kvacitkumbhaiḥ kvacāmalakamuṣṭibhiḥ
aspṛśyanetrabandhādyaiḥ kvacinmṛgakhagehayā

18.15

कदाचित्स्यन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया

kadācitsyandolikayā karhicinnṛpaceṣṭayā

18.16

नद्यद्रि द्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सरःसु च

nadyadri droṇikuñjeṣu kānaneṣu saraḥsu ca

18.17

गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया

goparūpī pralambo'gādasurastajjihīrṣayā

18.18

अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन्

anvamodata tatsakhyaṃ vadhaṃ tasya vicintayan

18.19

तत्रोपाहूय गोपालान्कृष्णः प्राह विहारवित्
हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम्

tatropāhūya gopālānkṛṣṇaḥ prāha vihāravit
he gopā vihariṣyāmo dvandvībhūya yathāyatham

18.20

कृष्णसङ्घट्टिनः केचिदासन्रामस्य चापरे

kṛṣṇasaṅghaṭṭinaḥ kecidāsanrāmasya cāpare

18.21

यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः

yatrārohanti jetāro vahanti ca parājitāḥ

18.22

भाण्डीरकं नाम वटं जग्मुः कृष्णपुरोगमाः

bhāṇḍīrakaṃ nāma vaṭaṃ jagmuḥ kṛṣṇapurogamāḥ

18.23

क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहुः कृष्णादयो नृप

krīḍāyāṃ jayinastāṃstānūhuḥ kṛṣṇādayo nṛpa

18.24

वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम्

vṛṣabhaṃ bhadrasenastu pralambo rohiṇīsutam

18.25

वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणतः परम्

vahan drutataraṃ prāgādavarohaṇataḥ param

18.26

महासुरो विगतरयो निजं वपुः
स आस्थितः पुरटपरिच्छदो बभौ
तडिद्द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुदः

mahāsuro vigatarayo nijaṃ vapuḥ
sa āsthitaḥ puraṭaparicchado babhau
taḍiddyumānuḍupativāḍivāmbudaḥ

18.27

प्रदीप्तदृग्भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम्
ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डल
त्विषाद्भुतं हलधर ईषदत्रसत्

pradīptadṛgbhrukuṭitaṭogradaṃṣṭrakam
jvalacchikhaṃ kaṭakakirīṭakuṇḍala
tviṣādbhutaṃ haladhara īṣadatrasat

18.28

अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहाय सार्थमिव हरन्तमात्मनः
रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा

athāgatasmṛtirabhayo ripuṃ balo vihāya sārthamiva harantamātmanaḥ
ruṣāhanacchirasi dṛḍhena muṣṭinā surādhipo girimiva vajraraṃhasā

18.29

स आहतः सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद्वमन्रुधिरमपस्मृतोऽसुरः
महारवं व्यसुरपतत्समीरयन्गिरिर्यथा मघवत आयुधाहतः

sa āhataḥ sapadi viśīrṇamastako mukhādvamanrudhiramapasmṛto'suraḥ
mahāravaṃ vyasurapatatsamīrayangiriryathā maghavata āyudhāhataḥ

18.30

गोपाः सुविस्मिता आसन्साधु साध्विति वादिनः

gopāḥ suvismitā āsansādhu sādhviti vādinaḥ

18.31

प्रेत्यागतमिवालिङ्ग्य प्रेमविह्वलचेतसः

pretyāgatamivāliṅgya premavihvalacetasaḥ

18.32

अभ्यवर्षन्बलं माल्यैः शशंसुः साधु साध्विति

abhyavarṣanbalaṃ mālyaiḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhviti

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)